Yūrei (幽霊)

Uit GeschiedenisJapan

Excursus - Studentenbijdrage

De linkerafbeelding is het befaamde schilderij van Maruyama Ōkyo, de eerste afbeelding van een yūrei met zwart haar, witte kimono en andere kenmerken die typisch zijn voor yūrei. De rechterafbeelding is een yūrei zoals ze vandaag in Aziatische horror wordt gebruikt.

Yūrei (幽霊, letterlijk 'vage ziel') is een Japanse verzamelnaam voor alle zielen van mensen die geen rust kunnen vinden na de dood. Meestal gebeurt dit omdat ze nog iets af te handelen hebben in de fysieke wereld. Men zegt dat ze enkel tussen 2 en 3 uur 's nachts spoken (In Japan vergelijkbaar met het Westerse 'Uur van de spoken' d.w.z. 12 uur).


Inhoud

Ontstaan, verdwijnen en exorcisme

Onstaan

Een yūrei ontstaat wanneer een persoon een gewelddadige dood sterft of tijdens het overlijden een sterke emotie of gevoel beleeft, zoals woede, verdriet of liefde. De ziel 霊魂 (reikon) zal dan niet zoals normaal naar het Takamagahara of het Yomi gaan samen met de andere zielen. De sterke emotie of pijnlijke dood wordt de manier voor de reikon om terug te keren naar de fysieke wereld. Net zoals westerse spoken zal de yūrei een bepaalde persoon viseren of op een bepaalde plaats spoken. Yūrei vallen voor Japanners onder de noemer ōbake (お化け)[1] Japanse geesten ontstaan dus uit veranderingen.

Verdwijning of exorcisme

De geest zal pas verdwijnen wanneer het doel voor de terugkeer naar de fysieke wereld bereikt is. Meestal wordt de yūrei daarbij geholpen door familie en andere naasten. Er zijn drie manieren waarop een yūrei kan verdwijnen:

  • De familie of soms de yūrei zelf neemt wraak op de moordenaar. Meestal betekent dit dat de moordenaar wordt omgebracht.
  • De stoffelijke resten van het lijk zijn gevonden en worden begraven op de gepaste manier. Het uitvoeren van de juiste rituelen is hierbij noodzakelijk.
  • De geest slaagt erin een bepaald doel te bereiken in verband met de liefde die hij voelde bij zijn dood.

Bij sommige yūrei (en dan vooral bij onryō) waren de gevoelens zo sterk, dat dit niet meer volstond. Dan werden boeddhistische monniken en yamabushi[2] ingehuurd om met behulp van rituelen een soort van exorcisme uit te voeren. Soms werden ofuda, heilige geschriften met de naam van een kami, gebruikt, die dan op het voorhoofd van de yūrei werden geplaatst om deze te exorceren. De ofuda kunnen ook ergens opgehangen worden om de geesten weg te houden.

Uiterlijk

Maruyama Ōkyo (円山 応挙) schilderde als eerste een ukiyo-e prent van een yūrei met lang zwart haar en witte kledij.

  • Lang zwart haar: In moderne films hangt het lange zwarte haar vaak voor het gezicht. Dit maakt de yūrei enger. Oorspronkelijk werd dit in het kabuki-theater niet gedaan. Oiwa, de yūrei van de Yotsuya kaidan (zie infra) was zelfs veel van haar haar verloren door het gif dat haar doodde. Japanse vrouwen droegen hun haar bij begrafenisceremonies wel los, vandaar het lange zwarte haar van de yūrei.
  • Witte kledij: Als vrouwen begraven werden, was het traditie dat ze een witte kimono droegen, de kleur van puurheid. Soms droegen ze een katabira, een sobere, niet-versierde kimono; soms een kyokatabira; soms een hitaikakushi, een wit, driehoeking stuk stof of papier. Dit laatste werd gebruikt om de dode te beschermen tegen slechte geesten, maar na een tijd werd het gewoon een ornament bij boeddhistische begrafenissen.
  • Ledematen: Vanaf de 18e eeuw werden yūrei vaak afgebeeld zonder benen en voeten, omdat men streefde naar gruwelijkere kaidan (horrorverhalen). In kabuki-theater werden acteurs soms opgehesen aan touwen om ze te laten "zweven". In films hebben yūrei meestal wel voeten. Dat maakt het filmen gemakkelijker, en ook kunnen yūrei dan naar hun slachtoffer toelopen zodat spanning wordt opgewekt. Uitgestrekte armen (met de ellebogen naast het lichaam) zijn eveneens kenmerken die uit kabuki-theater komen.
  • Hitodama: De reikon verandert na de dood in een vuurbal (hitodama), een vlam die de yūrei dan volgt. Hitodama kunnen in verschillende kleuren voorkomen, maar zijn meestal blauwachtig.

Onderverdelingen

  • Onryō (怨霊): Vandaag is dit de bekendste soort yūrei. Ze zijn heel wraakzuchtig, hangen vaak vast aan een plaats of ding en teisteren iedereen die daarmee iets te maken heeft. Ze zijn meestal vrouwelijk, omdat ze in hun leven onder het juk van hun man zaten en dan terugkomen om dit recht te zetten.
  • Zashiki-warashi (座敷童/座敷童子): Yūrei die ontstaan zijn uit de zielen van kinderen. Vaak niet echt gevaarlijk, maar omdat ze nog van nature kinderlijk zijn, plagen ze graag de bewoners van het huis waarin ze spoken. Desondanks geloven mensen dat ze geluk brengen, en daarom probeert men ze aan te trekken door ze op te merken, te apprecieren en ervoor te zorgen. Men zegt dat als een Zashiki-warashi het eigendom waarin het spookt, verlaat, de eigenaars veel ongeluk zullen kennen.
  • Goryō (御霊): Geesten van mensen uit een hogere klasse, vaak martelaren. Ze kunnen alleen door yamabushi worden geëxorceerd. De bekenste goryō is Tenjin (天神)(god van de hemel). De staatsambtenaar Sugawara no Michizame werd vermoord in een complot gesmeed door de Fujiwara-clan. Nadat de stad vervolgens een opeenvolging van natuurrampen kende, werd er een schrijn voor hem opgericht en zijn naam gezuiverd.
  • Geesten van krijgers: Enkel uit de Genpei-oorlog (源平合戦, Genpei kassen)(1180-1185). In het No-toneel zijn dit de meest gebruikte yūrei.
  • Funayūrei (船幽霊): Een samentrekking van Fune (船),schip en yūrei. Dit zijn zielen van mensen die op zee zijn omgekomen. Wanneer schippers op de zee een Funayūrei tegenkomen, worden ze meestal om een emmer of ton gevraagd. Als ze deze geven, zal de yūrei hun boot volgieten met water en zo tot zinken brengen.
  • Ubume (産女): Vrouwen die gestorven zijn in het kraambed of niet zeker zijn dat er voor hun kinderen gezorgd wordt. Ze kopen snoep voor hun kinderen met geld dat daarna in dode bladeren verandert.
  • Verleidende geesten: Geesten die terugkomen naar de fysieke wereld op zoek naar hun geliefde. Deze yūrei werden het meest gebruikt in de 16e-17e eeuwse kaidan (怪談).

Yūrei in Kaidan (怪談)

Oiwa, de yūrei van de Yotsuya kaidan.

Yotsuya Kaidan (四谷怪談)

Samenvatting

De samurai Iyemon heeft het moeilijk om zijn gezin (Oiwa en hun kind) te onderhouden. Wanneer de naburige rijke dochter verliefd op hem wordt, besluit hij Oiwa te vergiftigen. Ze sterft een gruwelijke dood. Om de moord te rechtvaardigen zegt hij dat zijn vrouw een relatie met Kohei had, een man die werkt in hun huis. Hij vermoordt ook hem en gooit beide lichamen in de Kanda rivier, vastgebonden aan een deur. Hij trouwt dan met het buurmeisje, maar wanneer hij de bruidssluier optilt, ziet hij alleen het misvormde gezicht van Oiwa. Verschrikt hakt Iyemon haar hoofd af, en vermoordt zo zijn bruid. Hij besluit om onmiddelijk de moord te gaan opbiechten bij zijn grootvader, maar komt op de weg Kohei tegen. Weer hakt hij het hoofd af, en ontdekt dan dat het zijn grootvader was. Overal waar Iyemon gaat, ziet hij de gezichten van Oiwa en Kohei die hem achtervolgen. Op een dag besluit hij te gaan vissen om tot rust te komen, maar dan haalt hij de deur binnen waarop hij de lichamen had gebonden. Om te ontsnappen aan de yūrei besluit hij naar een huis in de bergen te gaan, maar ook daar wordt hij niet met rust gelaten. Het gezicht van Oiwa blijft verschijnen op een lantaarn die boven hem hangt (zie bijgevoegde prent). Uiteindelijk wordt hij uit zijn lijden verlost door de broer van Oiwa die wraak komt nemen.

Oiwa

Oiwa is een goed voorbeeld van een onryō, een geest die terug naar de fysieke wereld komt om wraak te nemen. Ze heeft alle kenmerken van een yūrei, met daar nog eens bij dat haar rechteroog misvormd is door het vergif. Ze heeft hierdoor ook veel haar verloren, dat in kabuki wordt voorgesteld door Oiwa die haar haar kamt, en er veel van verliest. Het wordt gezegd dat ze spookt bij elke actrice die haar rol speelt. Vele incidenten zijn al gemeld over verwondingen, vreemde ongevallen en zelfs doden. Daarom gaat het hele gezelschap voor een voorstelling altijd naar het Myogyo-ji schrijn[3] om toestemming te vragen om het toneelstuk op te voeren. Vooral voor de actrice die Oiwa vertolkt, zou dit heel belangrijk zijn. Bij sommige stukken worden de toeschouwers op voorhand verwittigd met de mededeling dat Oiwa in de zaal is en 'wel direct achter u zou kunnen zitten'.

Bancho Sarayashiki (番町皿屋敷)

Samenvatting

Okiku werkt als een meid in het huis van de samurai Tessan Aoyama. Hij is verliefd op haar maar zij wijst hem af. Hij besluit te liegen dat ze een van de 10 waardevolle keramieke borden gebroken heeft[4] en Aoyama vraagt haar dan opnieuw of ze met hem wil trouwen. Weer weigert ze en als wraak gooit Aoyama haar in een waterput. Sindsdien komt haar onryō elke nacht bij hem spoken. Ze telt tot 9 en bij tien begint ze hard te wenen[5] voor het 10e bord. Het verhaal kan op twee wijzen eindigen: ofwel roept een buurman/excorcist 10 nadat ze tot 9 heeft geteld, ofwel krijgt ze haar wraak wanneer Aoyama gek wordt.

Okiku

  • De Ningyo Joruri versie van dit verhaal speelt zich af in het kasteel van Himeji, waar er zich een put bevindt die genoemd wordt naar Okiku, de Okiku-ido (de put van Okiku).
  • In 1795 was er een insectenplaag in waterputten, en de insecten werden Okiku-insecten (Okiku-bugs) genoemd.

De collectie van yūrei-prenten in de Zensho-an tempel

Elke jaar, in augustus[6] worden er in de Zensho-an tempel in Yanaka, Tōkyō 50 Edo-zijdeschilderingen tentoongesteld van schilders zoals Iijima Koga en Yamaoka Tesshu[7]. De prenten zijn verzameld door Sanyu-tei Encho, waarschijnlijk om hem inspiratie te geven voor de spookverhalen die hij zo graag vertelde in augustus. Hij ligt ook begraven in de tempel.

Yūrei in populaire cultuur

Kayako, de yūrei van Ju-on.
Sadako Yamamura van Ringu.

Films

De laatste jaren worden yūrei niet alleen in J-horror (Japanse horror) gebruikt, maar is hun beeld over heel de wereld gebruikt. De reden waarom yūrei zo eng zijn, en waarom het bijna altijd vrouwen zijn, is omdat ze dan het beeld creëren dat ze uit elke vrouw kunnen ontstaan, terwijl mannelijke geesten van zichzelf er al wild en eng uitzien[8]. Typisch is wel dat ze in de hieronder opgesomde media wel voeten hebben, en vaak nog andere kenmerken waardoor hun beeld ietwat van de traditionele yūrei afwijkt.

Japanse films met yūrei

Enkele van de bekenste films met yūrei uit Japan:

Andere films met yūrei

Enkele van de bekenste films met yūrei uit de rest van de wereld:

Computergames

Computergames waarin yūrei voorkomen:

Boeken

Boeken en manga met yūrei:

Japanse animatie

  • YuYu Hakusho Yusuke Urameshi, het hoofdpersonage, wordt overreden, maar blijft even een yūrei en kan met de hulp van Botan na een reeks daden te hebben verricht weer tot leven komen.
  • Jigoku Shoujo Jigoku Shoujo zelf, Ai Enma, heeft niet de kenmerken van een yūrei qua uiterlijk, maar heeft, voor ze wraak voor andere mensen begon te nemen, zelf wraak genomen op de dorpbewoners die haar te dood hebben veroordeeld, zoals een onryō zou doen.
  • Bleach Geesten die nog niet naar het Yomi gegaan zijn worden als yūrei weergegeven, en verdeeld in 2 soorten; 'Pluses' en 'Minuses'. Desondanks hebben ze wel voeten en bewegen op een normale manier. Verder hebben ze een gebroken ketting die uit hun borstkas komt. Pluses zijn goedaardig, maar Minuses zijn vergelijkbaar met onryō, ze hebben op aarde nog iets te doen.
  • Negima! Een van de leerlingen, Sayo Aisaki wordt als yūrei afgebeeld.

Voetnoten

  1. ↑ Afgeleid van het werkwoord bakeru (化ける), wat 'transformeren, veranderen' betekent.
  2. ↑ Mensen die in de bergen in isolement leven. Ze zouden uitstekende strijders geweest zijn en zelfs bovennatuurlijke krachten hebben gehad.
  3. ↑ Een schrijn in Yotsuya, een wijk van Tokyo, waar Oiwa zou begraven zijn. Haar sterfdatum zou 22 februari 1636 zijn.
  4. ↑ In sommige versies breekt ze er ook echt een.
  5. ↑ In sommige versies slaakt ze een verschrikkelijke gil.
  6. ↑ De tijd van het jaar dat er in Japan veel spookverhalen worden verteld, op tv uitgezonden, etc. Men gelooft dat in augustus de overledenen terugkeren naar de fysieke wereld, en daarom ook dat men bijvoorbeeld de graven oppoetst, festivals organiseert... De verhalen zelf worden waarschijnlijk verteld om even de hitte te vergeten.
  7. ↑ Ook degene die opdracht gaf tot het bouwen van de tempel, om de zielen van de mensen overleden tijdens de Meiji-restauratie te bedaren
  8. ↑ Citaat van The Rice Cracker Review http://ricecrackerreview.com/2008/06/japanese-ghosts-and-feminist-theory/ "While male nature spirits always have an obviously savage appearance, females ghosts and spirits are portrayed as being able to rise out of any woman, at any time."

Bronnen

Elektronische bronnen

Boeken

  • Littleton, C. Scott - Shinto; Origins, rituals, festivals, spirits, sacred places - Oxford University Press, 2002
  • Mes, Tom en Sharp, Jasper - The Midnight Eye guide to New Japanese film - Stone Bridge Press, Berkeley, Californië, 2005
  • Toelken, Barre & Iwasaka, Michiko - Ghosts and the Japanese: Cultural Experiences in Japanese Death Legends - Utah State University Press, 1994
Teruggeplaatst van "http://mediawiki.arts.kuleuven.be/geschiedenisjapan/index.php/Y%C5%ABrei_(%E5%B9%BD%E9%9C%8A)"