Toyotomi Hideyoshi
Uit GeschiedenisJapan
Toyotomi Hideyoshi (豊臣秀吉--- 1536 - 18 september 1598)
Inleiding
Dit is de kroniek van een man die zich ondanks lichamelijke en genetische gebreken tot een der bekendste Japanse heersers wist te bekronen. Hij wordt herinnerd als de man die de eenmaking van Japan verwezenlijkt heeft. Zijn weg tot de macht dankzij zijn vindingrijkheid en alertheid, en zijn verrichtingen aan de top vormen hierbij de leidraad.
Inhoud |
De opgang vanuit het niets
Toyotomi Hideyoshi’s (豊臣秀吉) oorspronkelijke naam was Hiyoshimaru. Een achternaam had hij niet om de simpele reden dat zijn ouders van heel erg lage afkomst waren. Volgens de overlevering zou hij de zoon zijn van een ashigaru (足軽), het voetvolk onder de samurai. De achternaam Toyotomi (wat letterlijk staat voor ‘overvloedige voorziener’) werd pas toegevoegd wanneer hij de titel van dajōdaijin(1) kreeg.
Het prille begin (vanaf 1538)
Over de jeugd van Hideyoshi is weinig bekend, pas in 1577 werd meer over hem bekend omdat hij toen de opdracht gaf tot het schrijven van een autobiografie. Ook vertelde Hideyoshi heel zelden over zijn jeugd. Volgens bronnen zou Hideyoshi begonnen zijn als ploegbaas bij de heropbouw van het Kiyosu-kasteel. Door goede resultaten werd hij algauw ‘gepromoveerd’ tot sandaaldrager van Oda Nobunaga (織田 信長). Zo werd hij een trouwe luitenant van Nobunaga en maakte hij heel wat veldslagen mee. Reeds toen raakte Nobunaga onder de indruk van Hideyoshi’s talenten. Ook Nobunaga vond Hideyoshi een heel excentriek persoon qua uiterlijk. De tactloze geweldenaar Nobunaga noemde hem dan ook vaak さる, wat staat voor de tot weinig verbeelding sprekende term ‘aap’. Hij werd ook wel de ‘kale rat’ (はげ鼠) genoemd. Volgens de overlevering zou Hideyoshi aan de erfelijke afwijking polydactylie geleden hebben. Maar zelfs met deze lichamelijke en genetische gebreken wist Hideyoshi zich tot een der bekendste Japanse heersers te bekronen. De manier waarop hij tot de hogere rangen geraakte is te mooi om een sprookje te wezen. Onder de vleugels van de Oda clan begon 'de aap' aan zijn spurt naar de top.
Onder de hoede van Oda Nobunaga
In de tijd dat Hideyoshi opgroeide, was Oda Nobunaga (織田 信長, 23 juni 1534 - 21 juni 1582) de onbetwiste leider. Dankzij zijn vindingrijkheid en alertheid werd hij algauw opgemerkt door Nobunaga. Zelfs als sandaaldrager nam hij zijn werk meer dan ernstig:
- 《 Op een dag was Oda Nobunaga razend op zijn sandaaldrager Hideyoshi, na een bijeenkomst waren Nobunaga’s schoenen (lees “zouri” (草履)) verdwenen. Niets was echter minder waar, Hideyoshi haalde zijn zouri vanonder zijn kimono tevoorschijn. Hij had ze warm gehouden terwijl zijn heer bezig was... 》 (2)
Zulke kleine details sierde de mens Hideyoshi, wat ook resultaten opleverde. Hij werd een generaal van Oda Nobunaga en werd vaak uitgestuurd om streken te onderwerpen, hierdoor werd zijn militair inzicht snel ontwikkeld. Verder was Hideyoshi ook een geduchte manipulator, en bezat hij een grote dosis mensenkennis. Toen Nobunaga vermoord werd, kwam Hideyoshi aan de macht (na Oda's moordenaar Akechi Mitsuhide (明智光秀) gestraft te hebben). Deze overlevering van de macht was erg tegen de zin van Nobunaga’s overgebleven generaals.
Toyotomi Hideyoshi in zijn leidinggevende functie
Binnenlandse beslissingen
De weg naar de hoogste macht
Met de titel van shōgun kon Hideyoshi de leider worden van Japan, maar de laatste shōgun Ashikaga Yoshiaki (足利 義昭) verbood hem zich deze titel toe te schrijven omwille van zijn lage afkomst. In 1585 nam hij de titel van kanpaku (= belangrijkste adviseur van de keizer) op zich. Hij stapelde daarnaast heel wat hoftitels op omdat hij zich had laten adopteren door de erg invloedrijke Fujiwara-clan. Deze (civiele) titels waren essentieel bij het uitoefenen van een legitieme heerschappij (= gesteund worden door het keizerlijk hof). Een kort chronologisch overzicht van Hideyoshi’s hoftitels.
| Hoftitel | Betekenis |
|---|---|
| Shoushou | Minder belangrijke kapitein van de macht
|
| Sangi | Koninklijke adviseur
|
| Gondaigon | Belangrijkste raadgever
|
| Nandaijin | Minister van het centrum
|
| Kanpaku | Belangrijkste adviseur van de keizer
|
| Kanpaku + Dajōdaijin | Regent + Kanselier of eerste minister
|
In dit opzicht is de naam “Toyotomi” aardig gekozen, deze naam staat immers voor ‘rijkelijk voorziene minister’.
Wetten uitgevaardigd door Hideyoshi.
Zoals eerder verteld was Hideyoshi een heel alert persoon. Zo besefte hij al gauw dat iemand die uit het niets opklimt tot leider van de natie (zoals hijzelf gerealiseerd had) een gevaar voor de stabiliteit van zijn en de toekomende regeringen kon vormen. Hijzelf en Oda Nobunaga waren het bewijs dat zoiets niet uitgesloten kon worden. Daardoor vaardigde hij wetten uit die het klassensysteem institutionaliseerde. Deze indeling berust op "Taikō kenchi" (太閤検地) ofwel "de landmeting van de teruggetrokken regent". Dus ieders sociale status werd permanent doorheen diens hele leven (en dat van diens familie). Of om het eenvoudig te formuleren: hij deed dit zelf om een nieuwe Toyotomi Hideyoshi te vermijden.
Hideyoshi voerde ook een wet in die het volk verbood om wapens te dragen, enkel samurai’s mochten zwaarden dragen. Dit om niet iedereen de mogelijkheid te geven toe te treden tot de samurai (dienaars) klasse. Alle boeren dienden dus hun overgebleven wapens in te leveren. Dit gebeurde via “zwaardenjachten” (katana-gari 刀狩) naar het voorbeeld van Oda Nobunaga. Al die wapens beloofde hij te smelten en in een groot Boeddhabeeld te gieten.
Hideyoshi als eenmaker van het Japanse rijk
De verdere uitbreiding
Dankzij Hideyoshi’s militaire inzichten en samen zijn belangrijkste generaal Tokugawa Ieyasu werd het grondgebied dat Nobunaga veroverd had (streek rond Kyoto), behouden en zelfs uitgebreid. Shikoku werd veroverd in 1585, Kyushu in 1587 en Kanto in 1590 veroverd. Hiermee was de Sengoku jidai (3) (戦国時代) ten einde. Ook Hokkaido erkende Hideyoshi’s soevereiniteit. Dit betekent dat Hokkaido voor de eerste keer in de Japanse geschiedenis onder een Japans gezag kwam te staan (want voorheen werd het noordelijke eiland bewoond door de harige volkeren, Emishi genaamd. Meer specifiek de Ainu).
Punt van aandacht ligt wel bij de term ‘heerser van Japan’. Hij had wel de eenmaking van Japan gerealiseerd en onder zijn bewind leefde het land in relatieve rust. Maar hij was wel niet de alleenheerser over Japan. Samen met zijn coalitie van daimyō regeerde hij over het eengemaakte Japan.
Hideyoshi als veldheer
Centraal bij een groot heerser als Hideyoshi staat een geniaal militair inzicht. Ook Oda Nobunaga bezat de gave zijn legers de overwinningen aaneen te laten rijgen. Dit was weliswaar wel op een totaal andere wijze. Generaal Nobunaga was eerder de persoon die bruut geweld hanteerde, een conflict simpel uitpraten was niet aan hem besteed. Hideyoshi echter was meer een diplomaat: hij won soms een oorlog door middel van simpele bedreigingen in plaats van meteen zijn leger in actie te laten treden. En indien nodig beschikte hij over een machtig leger. Zo realiseerde ook Hideyoshi zich dat een confrontatie met de toenmalige sengoku-daimyō Tokugawa Ieyasu (waarover later meer) tot niets ging uitdraaien en dat vrede sluiten (voorlopig) de beste oplossing was.
- • 鳴かぬなら殺してしまえホトトギス・・・(織田信長) ⇒ Als de koekoek niet zingt, dood hem dan.
- • 鳴かぬなら鳴かせて見せようホトトギス・・・(豊臣秀吉) ⇒ Als de koekoek niet zingt, overtuig hem dan.
- • 鳴かぬなら鳴くまで待とうホトトギス・・・(徳川家康) ⇒ Als de koekoek niet zingt, wacht dan even. (4)
In deze senryu (5) worden de karaktereigenschappen van de eenmakers van Japan eens extra in de verf gezet. Oda Nobunaga was berucht om zijn wreedheid, Hideyoshi om zijn vindingrijkheid en Tokugawa om zijn doorzettingsvermogen.
Hij was er zich ook ten volle van bewust dat hij zijn succes mede te danken had aan het pact van daimyō (大名) die hun vertrouwen in Hideyoshi uitten. Zonder dit vertrouwen zou hij nooit zo succesvol geweest zijn. Daarvoor beloonde hij hen dan ook op regelmatige wijze met stukken grond als leen. Hideyoshi’s vijanden echter hadden minder geluk: hij nam vaak landbezittingen gerechtelijk in beslag.
De relatie met de christenen
De naam Hideyoshi komt ook vaak ter sprake wanneer men gaat spreken over de christenvervolging. Hideyoshi had het namelijk niet echt begrepen op de missionarissen die toentertijd arriveerden te Kyoto. Hij sprak daarbij zelfs een verbanningsbevel uit. Het ging hier weliswaar niet om zware vervolgingen, omdat Hideyoshi erg afhankelijk was van de buitenlandse handel en omdat enkele van zijn naasten christen waren. Het was toch een eerste stap in de richting van christenvervolgingen. Deze vervolgingen bereikten een hoogtepunt onder het bewind van Tokugawa Ieyasu.
Er kunnen verder twee redenen gezocht worden waardoor Hideyoshi het christendom van in het begin wantrouwde.
- Het feit dat Hideyoshi een fervente aanhanger van het boeddhisme was en deze dan ook in bescherming nam (waarschijnlijk door zijn volkse afstamming). Opmerkelijk hierbij is dat Hideyoshi’s voorganger Oda Nobunaga in de eerste plaats een (geniaal) militair opperbevelhebber was. Hideyoshi was dit ook wel, maar hij combineerde deze taak met zijn godsdienstig geloof. Een ander opmerkelijk gegeven is het feit dat Hideyoshi tijdens zijn eenmaking de (boeddhistische) kloostergemeenschap meermaals heeft aangevallen. Dit is op zijn minst markant met de gedachte dat Hideyoshi een fervent aanhanger was van het boeddhisme. Na deze aanvallen verleende hij hen opnieuw steun (vertaald door tempelgronden) in ruil voor gedienstigheid.
- Het christendom beschouwt God als de spil van de samenleving. Een egoïstische man als Hideyoshi kon niet aanvaarden dat hij niet als bron van alle macht beschouwd werd.
Het wantrouwen tegenover de christenen werd tevens bevestigd toen een Spaans schip strandde voor de kust van Urado (浦戸) in Tosa (土佐). De schippers werden door een ambtenaar van Hideyoshi ondervraagd die tot volgende conclusie kwam: "De Spaanse koning trachtte eerst nieuwe gebieden te bekeren tot het christendom, daarna kwam de poging tot annexatie."
Buitenlandse beslissingen
Lust naar meer macht
Toen Hideyoshi pas aan het roer stond van het Japanse rijk leek het hem verstandig om goede contacten met China te onderhouden. Deze contacten bleken echter maar een schijn te zijn, want Hideyoshi zou al plannen gekoesterd hebben om China en Korea te veroveren toen hij nog een generaal van Nobunaga was. Maar omdat hij (dankzij zijn militair inzicht) de ene overwinning na de andere boekte binnen het Japanse eiland, wilde hij meer. Hij werd overmoedig. Zijn kans leek gekomen, en zijn grenzeloze ambitie kwam boven water. Dit zou echter niet de enige reden geweest zijn. Men vermoedt dat hij door zijn aanval op Korea de militaire macht van zijn daimyō wou verzwakken en zo zijn eigen positie veilig stellen en eventueel verstevigen. Deze theorie is echter nooit bewezen. In 1592 en 1596 poogde Hideyoshi China te annexeren (via Korea). Maar mede door de hulp van China aan Korea werden zijn plannen telkens verhinderd.
Handel met het westen
Door Portugese en Spaanse kooplui ging in Japan een nieuwe wereld open. Pracht en praal sierden deze westerse volkeren, desondanks had Hideyoshi geen ontzag voor de westerlingen. Meer nog, in een brief aan de Portugese onderkoning in Goa vertelde hij ronduit over zijn eigen machtige heerschappij. Hideyoshi spelde de onderkoning zelfs de les in verband met de westerse godsdienst en filosofie. Desondanks nodigde Hideyoshi het westen uit om vriendschap te sluiten en handel te gaan drijven. Hun rijkdom was immers meer dan welkom.
Het Japanse rijk na Hideyoshi’s dood
Het verloop van de geschiedenis na Hideyoshi’s dood
Het was aan zijn sterfbed dat Hideyoshi de opdracht gaf zijn (ondertussen erg afgezwakte troepen) terug te trekken uit Korea. De bittere smaak van de nederlaag werd wel verzacht door de geboorte van Hideyoshi’s tweede zoon Hideyori.
Na Hideyoshi’s dood zou zijn vijfjarige zoon Hideyori (bijgestaan door een trouwe bondgenoot van Hideyoshi) aan de macht komen. De jonge leeftijd van Hideyori maakte van hem geen waardige opvolger. Ook was er binnen de Toyotomi-clan heel wat onenigheid over de invallen te Korea. Tokugawa Ieyasu (徳川家康 31 januari 1543 - 1 juni 1616 ), een lid uit de go-tairō 五大老 (6), rook hierbij zijn kans en nam zelf de macht over. Hij werd benoemd tot shōgun. Hij zou het lijstje vervolledigen van de personen die werkten aan de eenmaking van Japan. De Toyotomi-clan zou pas in 1615 volledig uitgeroeid worden door Ieyasu.
- Oda Nobunaga (23 juni 1534 - 21 juni 1582)
- Hideyoshi Toyotomi (1536 - 18 september 1598)
- Tokugawa Ieyasu (31 januari 1543 - 1 juni 1616)
De (culturele) erfenis door Hideyoshi
Bij een bezoek aan Japan blijven enkele prachtige kastelen herinneren aan Hideyoshi. Tijdens zijn leven bouwde hij verscheidene forten te Osaka (osakajô) en Fushimi (momoyama) om zijn heerschappij te beklemtonen en dissidenten af te schrikken. Ook liet hij heel wat kastelen heropbouwen die tijdens de strijd vernield werden Zo liet hij de Hongan-ji heropbouwen,waar hij tevens het Hi'unkaku(飛雲閣) paviljoen aan schonk. Ook Enryakuji (vernietigd door Nobunaga) liet hij herstellen.
Voetnoten
(1) Kanselier of eerste minister
(2) Uit 学研ニュ－コス中学歴史 (zie bronnen), en vertaald door Naoko Takemoto. Dit verhaal wordt in Japan beschouwd als "parate kennis" over Toyotomi Hideyoshi. Dit korte verhaaltje verteld immers heel erg veel over Hideyoshi's karakter.
(3) Grote tijdperk van de burgeroorlogen 1555-1600 waarbij de ninja hun hoogtepunt kenden.
(4) Uit 学研ニュ－コス中学歴史, vertaald en aangepast (in hedendaagse kanji) door Sonoko Tabemaginot. De schrijver van deze senryu is tot op heden onbekend. Het werd voor het eerst gepubliceerd tussen 1821 en 1842 in het boek 甲子夜話.
(5) Een senryu heeft hetzelfde uitzicht als een haiku, maar behandelt andere thema's. Terwijl een haikoe de natuur centraal stelt, stelt een senryu de mens centraal. De senryu is genoemd naar de dichter Karai Hachiemon (1718-1790) die de bijnaam Senryu ('waterwilg') droeg en onder deze naam publiceerde.
(6) Een college van vijf regenten (belangrijkste daimyō’s uit die tijd) die het land politiek moesten besturen zolang Hideyori minderjarig was.
Bronnenvermelding
- Boscaro, A. (1975) 101 Letters of Hideyoshi. The private correspondence of Toyotomi Hideyoshi. Tokyo: Sophia university.
- Elisseeff, D. (1986) Hideyoshi, bâtisseur du Japon moderne. Paris : Fayard.
- Cordens, B. Toyotomi Hideyoshi. [[1]] URL bezocht op 25 oktober 2006.
- Willy, Vande Walle. (2006) Geschiedenis van Japan tot 1868, academiejaar 2006-2007, Leuven: Katholieke Universiteit Leuven.
- 矢崎悦男, (3月2006年) 学研ニュ－コス中学歴史, 東京:学研.
