Sugita Genpaku (杉田玄白) 1733-1817

Uit GeschiedenisJapan

(Doorverwezen vanaf Sugita Genpaku (杉田玄白))
Sugita Genpaku

Sugita Genpaku (杉田玄白,1733-1817): Japanse arts die beschouwd wordt als de vader van de Japanse Neerlandistiek en verspeider van de westerse wetenschap tijdens de Edo-periode in Japan. Hij werd bekend met de vertaling van ‘Ontleedkundige Tafelen’, een Nederlandse anatomische atlas, in samenwerking met onder meer Maeno Ryōtaku (前野良沢) en Nakagawa Jun’an (中川淳庵). Deze vertaling werd gepubliceerd in 1774 onder de naam ‘Kaitai Shinsho (解体新書, Nieuw Boek der Anatomie)’.

Inhoud

Sugita Genpaku: leven en werk

Sugita Genpaku werd geboren op 13 september in het 18de jaar van Kyōho (享保, 1733) te Ushigome, Tōkyō. Wanneer Sugita zeventien werd besloot hij om net als zijn vader (Sugita Hosen, 杉田甫仙), een chirurg erkend door de Han (藩), om arts te worden. Niet veel later trad hij in de leer bij Nishi Gentetsu (西玄哲), een dokter van de hoogste stand van het Bakufu. In 1757 werd Genpaku officieel toegelaten als arts in dienst van de Kohama-han (小浜藩, Fukui) en vijf jaar later opende hij zijn eigen praktijk in Nihonbashi, Tōkyō (Edo). In 1765 werd hij door het Bakufu erkend als arts van de hoogste stand (Okuishi, 奥医師). Hoewel Sugita voornamelijk de traditionele oosterse geneeskunde bestudeerde, bleek zijn interesse later uit te gaan naar de meer gevorderde westerse anatomie.

In 1771 kwam Sugita Genpaku voor het eerst in contact met de westerse geneeskunde toen hij via Nakagawa Jun’an (中川淳庵) het Nederlandse boek ‘Ontleedkundige Tafelen （ターヘル・アナトミア)’ in handen kreeg. Hoewel Sugita op dat moment geen enkele kennis had van de Nederlandse taal, merkte hij na het bijwonen van een autopsie dat de tekeningen van de menselijke organen meer accuraat waren dan de illustraties in zijn Chinese handboeken. Sugita redeneerde dat als dit het geval was, ook de tekst en uitleg van dit boek hem een groter inzicht zouden kunnen verschaffen in het menselijke lichaam. Hierop besloot Sugita om, in samenwerking met Maeno Ryōtaku en Nakagawa Jun’an, een Japanse vertaling van dit boek te maken. Het vertalingsproces verliep zeer moeizaam (één vertaalde pagina per week/maand) maar uiteindelijk werd hun vertaling gepubliceerd in 1774, onder de naam ‘Kaitai Shinsho (解体新書)’.

Tijdens de laatste jaren van zijn leven schreef Sugita Genpaku het boek ‘Rangaku Kotohajime’ (蘭学事始, Het Begin van Rangaku of Nederlandse Studies), waarin hij terugkijkt op de ontwikkeling van ‘rangaku’ in feodaal Japan. Dit boek werd later gepubliceerd door Fukuzawa Yukichi (福沢諭吉). Sugita stierf op 17 april in het 14de jaar van Bunka (文化,1817) op de leeftijd van 85 jaar.

Zijn grafplaats bevindt zich in de Eikan’in (栄閑院) te Toranomon (虎ノ門 ) in Tōkyō. Op zijn grafsteen staat ‘九幸杉田先生之墓 (gezegend zijn met negen gelukkige toevallen)’ geschreven. Een standbeeld van hem is nog steeds te bewonderen in het publieke ziekenhuis van Kohama-shi, Fukui.

Kaitai Shinsho (解体新書)

Structuur en inhoud

‘Kaitai Shinsho (解体新書)’ is de Japanse vertaling van de Nederlandse anatomische atlas ‘Ontleedkundige Tafelen’, door Sugita Genpaku en zijn medewerkers. Kaitai Shinsho bevat naast de vertaling van deze anatomische atlas, ook referenties naar een reeks westerse boeken en een verzameling notities van Sugita zelf. Het boek ‘Ontleedkundige Tafelen’ was het eerste westerse boek dat officieel vertaald werd in het Japans en haar publicatie zorgde voor een schokgolf in de Japanse wetenschap. De uitgave van dit boek had niet enkel invloed op de modernisering van de Japanse geneeskunde, maar wordt ook beschouwd als een mijlpaal in de ontwikkeling van de westerse wetenschap in Japan.
Kaitai Shinsho
Kaitai Yakuzu (pdf versie :Nakamura University)

Kaitai Shinsho bestaat uit vier boekdelen en een apart deel met illustraties:

  • Deel 1

Algemene opmerking, vormen en namen, lichaamsdelen, skelet en gewrichten

  • Deel 2

Hoofd, mond, hersenen, zenuwen, ogen, oren, neus, tong

  • Deel 3

Borstkas, diafragma, long, hart, slagader, ader, vena portae, abdomen, darmkanaal en maag, darmvlies, chylothorax, alvleesklier

  • Deel 4

Milt, lever en galblaas, nier en blaas, organen, baarmoeder, spieren

  • Kaitai Yakuzu (解体約図)

Apart deel met illustraties

Ontleedkundige Tafelen (ターヘル・アナトミア)

Het Nederlandse boek ‘Ontleedkundige Tafelen’ is op haar beurt een vertaling van het Duitse boek ‘Anatomische Tabellen’, geschreven door een Duitse arts (Johann Adam Kulmus, 1689-1745) en uitgebracht te Danzig in 1722. Het boek werd naast het Nederlands en het Japans, vertaald in onder meer het Latijn en het Frans. De Nederlandse versie ‘Ontleedkundige Tafelen (volledige titel: Ontleedkundige Tafelen benevens de daartoe behorende Afbeeldingen en Aanmerkingen; Amsterdam, 1734), is een vertaling van de Nederlandse arts Gerardus Dicten.

De titel, ‘ターヘル・アナトミア (tāheru・anatomia) ’ wordt in Japan vaak gebruikt om naar de Nederlandse titel, Ontleedkundige Tafelen te verwijzen. Deze Japanse transcriptie is afgeleid van de boeken van Sugita Genpaku, ‘Kaitai Shinsho’ en ‘Rangaku Kotohajime’.
Ontleedkundige Tafelen
Ontleedkundige Tafelen

Achtergrond publicatie

Voor de opkomst van ‘rangaku (蘭学, ’Nederlandse Studies’ en bij uitbreiding ook ‘Studie van het Westen)’ had de Chinese geneeskunde een zeer grote invloed in Japan. De Chinese geneeskunde concentreerde zich echter meer op de behandeling van de patiënt, dan op het zoeken naar de ware oorzaak van het probleem. Bovendien hield de Chinese geneeskunde zich weinig bezig met de ontwikkeling van wetenschap en vaardigheid in het opereren. In die tijd was het namelijk ten strengste verboden om een menselijk lichaam te dissecteren en bijna geen enkele arts had reeds een autopsie bijgewoond. Sugita Genpaku was niet akkoord met de visie van de traditionele Chinese geneeskunde en ijverde voor een fundamentele studie van het menselijk lichaam. Niet veel later kwam Sugita in het bezit van het boek ‘Ontleedkundige Tafelen’ en na het bijwonen van een autopsie, waarvoor uitzonderlijk toestemming was verkregen van het Bakufu, was Sugita overtuigd van de juistheid van de illustraties van deze anatomische atlas. Sugita wilde vervolgens koste wat het kost dit boek vertalen, daar hij ervan overtuigd was dat deze nieuwe kennis een noodzakelijke modernisering zou kunnen doorvoeren in de Japanse geneeskunde. Na de steun verkregen te hebben van onder meer Maeno Ryōtaku en Nakagawa Jun’an startte Sugita met het vertalingsproces.

In het Japan van die tijd was er echter geen voldoende kennis aanwezig van de Nederlandse taal. Zelfs Maeno Ryōtaku, die enige voorkennis had van het Nederlands, beschikte niet over de vereiste studie om de vele Nederlandse termen in verband met de menselijke organismen te kunnen vertalen. Sugita Genpaku en zijn medewerkers waren dan ook genoodzaakt om een eigen methode voor het vertalen van dit boek te ontwikkelen. Zo vergeleken ze eerst de notities bij de illustraties met die van de tekst en uitleg. Hierdoor leerden ze de Nederlandse woorden van de verschillende lichaamsdelen benoemen, waarvoor ze de Japanse tegenhanger zochten. Verder kan men in hun vertaling drie manieren van vertalen onderscheiden: 1) ‘翻訳　 (honyaku, vertaling)’ : een Nederlands woord waarvoor er een Japanse tegenhanger bestond 2) ‘義訳 (giyaku, vertaling van de betekenis) : als er geen Japanse tegenhanger gevonden werd voor een bepaalde Nederlandse term en er een nieuw Japans woord bedacht moest worden 3) ‘直訳 (chokuyaku, directe vertaling) : Nederlandse woorden waarvoor er geen Japanse tegenhanger gevonden werd en waarvoor men geen nieuw Japans woord bedacht, maar die op basis van de Nederlandse uitspraak geschreven werden in kanji waar men nadien furigana bijvoegde. Voorbeelden van op deze manieren nieuw gemaakte woorden zijn ‘神経 (shinkei, zenuw)’, ‘軟骨 (nankotsu, kraakbeen)’, ‘動脈 (dōmyaku, slagader)’, etc. Vele van deze woorden worden vandaag nog steeds in Japan gebruikt. Het vertalingsproces verliep zeer moeizaam en pas na meer dan drie jaar werd uiteindelijk de Japanse vertaling ‘Kaitai Shinsho (解体新書)’ uitgegeven. De moeizaamheid waarmee de vertaling verliep wordt vaak geïllustreerd met het verhaal waarbij Sugita en zijn medewerkers verschillende dagen nodig hadden om de betekenis van het Nederlandse woord ‘verheffend (フルヘッヘンド, bovenste deel van de neus)’ te achterhalen. Verder was men het vaak oneens over de vertaling binnen de groep, maar de samenwerking van deze kleine groep mannen speelde een uitermate grote rol in de verspeiding van de westerse wetenschap in Japan.

Medewerkers

  • Maeno Ryōtaku, 前野良沢 (1723-1803): Japanse arts in dienst van de Nakahatsu-Han (中津藩) die zich koppig en vastberaden toelegde op de studie van de Nederlandse taal vanaf zijn middelbare leeftijd. Hij leerde de taal bij de meest gekende Nederlandse tolk uit de Edo-periode, Aoki Konyō (青木昆陽, 1698-1769). Maeno was dan ook de spilfiguur in het ontwikkelingsproces van het boek ‘Kaitai Shinsho’. Hij weigerde echter zijn naam te laten opnemen in het boek, daar hij niet tevreden was met de Japanse vertaling.
  • Nakagawa Jun’an, 中川淳庵 (1739-1786): Japanse geleerde die zich zowel op de natuurlijke als de westerse wetenschappen toelegde. Net als Sugita Genpaku trad hij als arts in dienst bij de Kohama-han. Nakagawa was enorm geïnteresseerd in de ontwikkeling van de westerse wetenschap en speelde een belangrijke rol bij de verspreiding van Rangaku (蘭学, Nederlandse Studies) in Japan. Ook na de publicatie van het boek ‘Kaitai Shinsho’ bleef hij de Nederlanse taal en zijn wetenschappen bestuderen.
  • Katsuragawa Hosan, 桂川甫三: arts in dienst van het shogunaat en trouwe vriend van Sugita Genpaku. Katsuragawa heeft rechtstreeks niet veel bijgedragen aan het boek ‘Kaitai Shinsho’, maar gaf zijn zoon, Katsuragawa Hoshū, de opdracht om zijn kennis ten dienste te stellen van het vertalingsproces. Verder schonk hij drie Nederlandse boeken inzake de westerse geneeskunde, die ter informatie werden geraadpleegd tijdens het vertalen.
  • Katsuragawa Hoshū, 桂川甫周 (1751-1809): zoon van Katsuragawa Hosan die op de jonge leeftijd van 21 jaar zijn medewerking als vertaler verleende aan Sugita Genpaku. Hij groeide later uit tot een gerespecteerd arts en wetenschapper.
  • Yoshio Kōgyu, 吉雄耕牛 (1724-1800) : geneesheer en Nederlandse tolk in dienst van het Bakufu. De leden van de familie Yoshio werden generatie na generatie door het Bakufu tot Nederlandse tolk benoemd.
  • Hiraga Gennai, 平賀源内 (1728-1780): natuurlijke wetenschapper die zich tevens toelegde op ‘rangaku’, schrijver, uitvinder en kunstenaar. In 1774, wanneer het vertalingsproces van het boek ‘Kaitai Shinsho’ stilaan op zijn einde liep, vernam hij dat Sugita Genpaku een tekenaar zocht voor de illustraties van zijn boek. Hiraga stelde voor aan Sugita om een student van hem, Odano Naotake, deze taak te laten verrichten.
  • Odano Naotake, 小田野直武 (1750-1780): kunstenaar tijdens de Edo-periode die bij Hiraga Gennai de technieken leerde van de westerse schilderkunst. In minder dan een half jaar tijd, verzorgde Odano de illustraties van het boek ‘Kaitai Shinsho’ die gebundeld werden in een apart deel, ‘Kaitai Yakuzu (解体約図)’.

Invloed en betekenis

De publicatie van ‘Kaitai Shinsho’ was een enorm succes en de rol die het boek gespeeld heeft in de ontwikkeling van Japan is dan ook zeer groot. Haar publicatie zorgde voor een verspreiding van de westerse wetenschap en een razendsnelle ontwikkeling van de Japanse geneeskunde. Het stimuleerde verder de studie van de Nederlandse taal en reeds in 1796 werd het eerste Nederlands-Japans woordenboek ‘Haruma Wakai (ハルマ和解)’ uitgegeven. Het duurde dan ook niet lang tot ook de Japanse kunst, literatuur en filosofie onder westerse invloed kwamen te staan.

In feite was ‘Kaitai Shinsho’ geen goede vertaling. Een leerling van Sugita Genpaku, Ōtuski Gentaku (大槻玄沢,1757-1827), maakte later een nieuwe, meer correcte vertaling die werd gepubliceerd in 1826 onder de naam ‘Jūtei Kaitai Shinsho (重訂解体新書)’.

Literaire werken

  • ‘Rangaku kotohajime (蘭学事始)’
  • ‘Kaiei yawa (形影夜話)’
  • ‘Sugita Genpaku shosantei (杉田玄白書三幀)’
  • ‘狂医之言’

Bronvermelding

Bronnen

  • Vande Wallen, Willy. Een geschiedenis van Japan - Van samurai tot soft power. Leuven: Acco, 2007.
  • Ogata, Tomio, Saiichi Maruya en Masakazu Yamazaki (緒方富雄、丸谷才一、山崎正和).「雑談　歴史と人物（蘭学医　杉田玄白）」(Zatsudan Rekishi to Jinbutsu - Rangakui Sugita Genpaku, Eng: Talk - History and the People - Sugita Genpaku). Tōkyō: Chūō Kōronsha (中央公論社), 1976.
  • Sugita Genpaku en Katagiri Kazuo (杉田玄白、片桐一男). 「蘭学事始」(Rangaku Kotohajime, Eng: The Beginning of Rangaku). Tōkyō: Kōdansha (講談社), 2000.
  • Mori Osamu (森修). 「日本の近代化と文学」(Nihon no kindaika to bungaku, Eng: Japanese Modernization and Literature). Ōsaka: Tikurinkan (竹林館), 2007.
  • Nagasaki University Library (長崎大学付属図書館). 「近代医学史デジタルアーカイブス」(Modern Medical History Digital Archives). Nagasaki University, <http://www.lb.nagasaki-u.ac.jp/ml/exhibit/index2.html>, (15 november 2007).
  • Prominent People of Minato City (港区ゆかりの人物データベース). Sugita Genpaku (杉田玄白). Minato City (東京都港区), <http://www.lib.city.minato.tokyo.jp/yukari/j/man-detail.cgi?id=121&CGISESSID=c7500cb0b5abaf2755bb159590baeb01>. (15 november 2007).
  • Wikipedia. 2007. Sugita Genpaku (杉田玄白）. Wikipedia（ウィキペディア、フリー百科事典）, <http://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%9D%89%E7%94%B0%E7%8E%84%E7%99%BD>. (15 november 2007).
  • Wikipedia. 2007. Kaitai Shinsho (解体新書). Wikipedia（ウィキペディア、フリー百科事典）, <http://ja.wikipedia.org/wiki/%E8%A7%A3%E4%BD%93%E6%96%B0%E6%9B%B8>. (15 november 2007).

Foto's

Teruggeplaatst van "http://mediawiki.arts.kuleuven.be/geschiedenisjapan/index.php/Sugita_Genpaku_(%E6%9D%89%E7%94%B0%E7%8E%84%E7%99%BD)_1733-1817"