Sei Shōnagon (清少納言) 966-1017
Uit GeschiedenisJapan
Inhoud |
Persoon
Sei Shōnagon (ca. 965 - ?) was een hofdame onder Keizerin Sadako (2) tijdens de Heian-periode. Het enige wat geweten is over haar leven, is allemaal afgeleid uit haar werken. Ze was de dochter van Kiyohara no Motosuke, een geleerde die zich ook bezighield met het schrijven van waka (3) en de kleindochter van Kiyohara no Fukayabu, een bekende poëet. Dat Sei zelf ook een goede schrijfster was, is dus niet zo verwonderlijk.
Sei Shōnagon was niet haar echte naam, maar een naam die haar gegeven is toen ze hofdame werd. 'Sei' is waarschijnlijk gekozen omdat het de Chinese uitspraak is van de eerste kanji van haar oorspronkelijke familienaam Kiyohara (清原) (4). De oorsprong van 'Shōnagon' is niet helemaal duidelijk. Sommige bronnen beweren dat het haar functie aanduidt binnen het paleis en zoveel betekent als "Kleine Raadsvrouwe". Recent onderzoek zou erop wijzen dat haar echte naam Nagiko was, maar dat is niet zeker
Sei is waarschijnlijk getrouwd geweest. Ze spreekt in haar boek immers vaak over raadsheer Tachibana no Norimitsu als haar "Oudere Broer", een term die in die tijd gebruikt werd om iemands echtgenoot aan te duiden. De meeste bronnen vermelden ook dat ze waarschijnlijk 1 kind had. Over haar leven na haar tijd aan het hof is niet veel bekend. Volgens sommigen zou ze arm en in eenzaamheid gestorven zijn of ingetreden zijn in een boeddhistisch klooster. Dit zijn echter verhalen die pas een tijd na haar dood zijn ontstaan. Ze zijn waarschijnlijk verzonnen door mensen die vonden dat ze zo'n einde verdiende. Een vrouw die zo openhartig over haar gevoelens schrijft en roddelt over andere mensen werd immers als losbandig beschouwd. Zo iemand verdiende het niet een mooie dood te sterven.
Werken
Makura no Sōshi
Onderstaand fragment komt uit het Hoofdkussenboek en beschrijft een voorval dat omstreeks 994 heeft plaatsgevonden.
"Op een dag bracht Korechika voor de Keizer een pak notitieboeken mee. "Wat zullen we ermee doen?" vroeg hare Majesteit aan mij. "De Keizer heeft al opdracht gegeven een ander pak notitieboeken te gebruiken voor het kopiëren van de 'Kronieken van de Geschiedschrijver'."
"Laat mij er dan een dagboek van maken," zei ik.
"Uitstekend," zei Hare Majesteit, "je mag ze hebben."
Ik had nu de beschikking over een grote voorraad papier en ik begon de notitieboeken vol te schrijven met allerlei voorvallen, verhalen uit vervlogen tijden en van alles en nog wat, vaak uiterst triviale mededelingen. Over het algemeen richtte ik mijn aandacht op mensen en zaken met in mijn ogen aantrekkelijke en schitterende kanten; daarnaast wemelt het in mijn aantekeningen van gedichten en opmerkingen over bomen en planten, vogels en insecten.(5)"
Of het fragment waarheid is, is niet bekend. Wel staat vast dat Shōnagon begonnen is met schrijven toen ze nog aan het hof verbleef. De uiteindelijke voltooiing van haar boek kwam er pas nadat ze zich uit het hof had teruggetrokken.
Verklaring van de titel
Makura no Sōshi betekent letterlijk: 'Aantekeningen van het kussen'. Deze naam is waarschijnlijk afkomstig van een algemeen gebruik tijdens de Heian-periode, namelijk het bewaren van een informeel notitieboek in het slaapvertrek tussen de latjes van de houten hoofdsteun. Zo konden eventuele gedachten en voorvallen gemakkelijk opgeschreven en bewaard worden.
Of Shōnagon zelf deze titel aan haar werk heeft gegeven is niet helemaal duidelijk.
Het is waarschijnlijk dat er nog andere hoofdkussenboeken bestonden, maar deze hebben de tand des tijds niet doorstaan. Het was meestal ook niet de bedoeling om deze notities als boek uit te geven. Ze dienden gewoon voor het eigen plezier.
Inhoud
Het hoofdkussenboek is eigenlijk een voorloper van het Japans literair genre dat 'Zuihitsu' wordt genoemd. Zuihitsu betekent zoveel als 'losse notities' of 'notities met los penseel'. Het kan niet echt als een dagboek beschouwd worden omdat de verschillende fragmenten niet chronologisch opgesteld zijn en er ook geen enkele logica in zit.
Het hele boek is eigenlijk gewoon een samenraapsel van natuurbeschrijvingen, karakterschetsen, dagboeknotities, anekdotes en een heel gedetailleerde beschrijving van het hofleven tijdens de Heian-periode. Shōnagon hield zich ook bezig met het schrijven van lijstjes. Zo vermeldt ze bijvoorbeeld wat ze deprimerend vindt, wat ze afschuwelijk vindt, waar haar hart sneller van gaat kloppen en ga zo maar door. Hieronder een voorbeeld van een dergelijk lijstje:
"Kwesties die men geneigd is nonchalant te behandelen..."
"Vasten als het slechts voor 1 dag is
De voorbereidingen voor iets dat nog ver in het verschiet ligt
Een langdurige retraite in een tempel (6)"
Ook al is het meer dan duizend jaar oud, het hoofdkussenboek wordt vandaag de dag nog steeds met veel plezier gelezen. Het is geschreven in duidelijke taal en verveelt eigenlijk nooit. Om het in een ruk uit te lezen is het wel niet zo geschikt. Leuker is het om af en toe een paar anekdotes te lezen.
Historische waarde
Naast de roddels en de lijstjes beschrijft Sei Shōnagon tot in het grootste detail hoe het er aan toeging aan het hof tijdens de Heian-periode. Niet alleen het paleis wordt beschreven, maar ook de etiquette, de kleren die men toen droeg en de feestelijkheden die er werden gehouden. Ook wordt bij elke persoon zijn functie vermeldt. Zo kunnen we afleiden welke hiërarchie er toen binnen het paleis heerste.
Uit het boek blijkt ook hoe belangrijk poëzie was in die tijd. Bij elke gelegenheid was het de gewoonte een gedicht te schrijven. Bijvoorbeeld als een minnaar de nacht had doorgebracht bij een vrouw, werd van hem verwacht dat hij haar de volgende ochtend een gedicht stuurde. Deed hij dit niet, dan werd dit als ongelooflijk onbeleefd beschouwd en zou de vrouw zich zeker nooit meer met hem inlaten.
Of Shōnagon zelf eigenlijk wel een goede poëte was, is een punt van discussie. In haar gedichten was ze meestal wel heel gevat, maar ze hebben niet zo'n grote literaire waarde.
Andere werken
De gedichten van Sei Shōnagon zijn terug te vinden in een werk dat Sei Shōnagon shū heet. Dit betekent: 'De verzameling van Sei Shōnagon's poëzie'. Naast de 16 gedichten die in het Hoofdkussenboek staan, zijn er ook nog 14 andere in opgenomen.
Voetnoten
- De Heian-periode is de naam van een tijdperk binnen de Japanse geschiedenis. Het duurde van 794 tot 1185.
- Deze keizerin stond ook bekend als keizerin Teishi
- Een vorm van Japanse dichtkunst
- De bronnen zijn niet eenduidig over de familienaam. Sommige vermelden de naam Kiyowara en andere de naam Kiyohara. Ik heb voor Kiyohara gekozen omdat dat de transcribering is van de kanji die zowel op de Engelse als de Japanse wiki terug te vinden zijn.
- Heijman, Paul (vert.), Het hoofdkussenboek. p. 267
- Heijman, Paul (vert.), Het hoofdkussenboek. p. 57
Bronnen
- Aston, William G., Terence Barrow. A history of Japanese literature. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle Company, 1977.
- Frédéric, Louis. Le Japon: Dictionnaire et civilisation. Parijs: Robert Laffont, 1996. Roth, Kathe (vert.), Japan Encyclopedia. Cambridge: Belknap press of Harvard university press, 2002.
- Hellemans, Karel, Inleiding tot de Japanse cultuur, cursus gedoceerd in kader van het vak 'Inleiding tot de Japanse cultuur en literatuur', Leuven, K.U. Leuven, Faculteit letteren, 1995
- Morris, Ivan. The pillowbook of Sei Shōnagon. Harmondsworth: Penguin books, 1983. Heijman, Paul (vert.), Het hoofdkussenboek. Amsterdam: Uitgeverij Nijgh en Van Ditmar, 1986.
- Mulhern, Chieko I., (red.). Japanese women writers: A bio-critical sourcebook. Westport: Greenwood, 1994.
- Rogiers, Galina. Nikki Bungaku: Het Japanse dagboek in de Heian-periode. Licentiaatsverhandeling, Japanologie, K.U. Leuven, 1995-1996, 1996.
