Ogi (扇) - De Japanse waaier
Uit GeschiedenisJapan
De ogi (扇) is een klein maar belangrijk onderdeel van de Japanse cultuur. Het is niet alleen een mooi kunst voorwerp maar heeft ook meerdere functies in het dagelijkse leven.
Inhoud |
Geschiedenis
In de 6e eeuw werden er twee waaiers ingevoerd vanuit China naar Japan. De tuan shan (ceremoniële waaier) en de bian mian (rigide waaier).
De tuan shan was een zeer grote ronde waaier die alleen door de elite gebruikt werd voor speciale gelegenheden. De bian mian kreeg de naam uchiwa (団扇) en was een kleine ronde waaier die men makkelijk kon vasthouden.
De kanji voor waaier 扇, oftewel ogi, is een tekening van veren onder een dak en betekend letterlijk ‘lucht agiteren’. De oudste houten waaiers waren niet gedecoreerd met kleur of afbeeldingen. De e-ogi (絵扇) was een waaier met een tekening of kaligrafie op het blad geschilderd en ontstond pas in de 8e eeuw wanneer de waaier een belangrijk deel in de maatschappij begon te spelen. Men kan gerust zeggen dat met de opkomst van de waaier als een statussymbool, de waaier zelf ook status moest kunnen uitstralen. Dit gebeurde met behulp van inkt en houtwerk.
Tijdens de Heian periode (平安時代, 794-1185) werd door de Japanners de sensu (扇子) uitgevonden. Deze waaier kon men vouwen. Hij was gemaakt van hout en papier. Later begon men ook zijde te gebruiken voor het blad. Een variant van de sensu is de hi-ogi (衵扇), dit een versierde waaier die door de aristocrate in het hof werd gebruikt.
Geschriften van de Heian periode, zoals Sei Shonagon’s Pillow Book en Murasaki Shikibu’s Tale of Genji bevatten ook scènes waarin de sensu wordt gebuikt voor kalligrafie, of als een cadeau.
Met de ontwikkeling van de waaier als een kunstobject begon het ook een export goed te worden. De monnik Chonen bracht tijdens zijn bezoek naar de Chinese keizer in 983 de sensu waaier als een gift. De komende eeuwen werd de sensu waaier langzamerhand een typerend Japans exportproduct naar China en Korea. Vooral met de opkomst van de e-ogi en het gebruik van een zijden blad was de sensu een gewild product. Via de zijderoute kwamen de sensu waaiers ook in Europa.
De Muromachi periode (室町時代, 1333-1573) zorgde voor verbeterde contacten met China. Dit leidde niet alleen tot meer export maar ook tot import. Deze import van nieuwe productie methodes zorgde voor een efficiëntere fabricage van de sensu waaiers.
Tijdens de Edo periode (江戸時代, 1603-1868) zien we een opkomst van handel. Deze handel zorgt voor de ontwikkeling van steden en het ontstaan van de handelslieden. De handelslieden hadden geen hoge status in de Japanse maatschappij. Om zich te onderscheiden van het gewone volk werd de waaier een belangrijk middel. Niet alleen steeg het belang van de afbeeldingen, maar werd ook de uchiwa waaier zeer populair.
Tijdens de Edo ontstonden ook de waaier-winkels. Dit waren winkels gespecialiseerd in het maken en decoreren van waaiers, mannen en vrouwen kochten hier hun ogi. In Europa was het gebruikelijk dat alleen vrouwen een waaier bij zich hadden. Maar in Japan speelde geslacht alleen een rol in de grootte van de ogi. Mannen kochten grotere en minder fel versierde ogi dan vrouwen.
Vanaf de 17e eeuw werden er veel Japanse waaiers uitgevoerd naar Europa. De waaiers waren een representatie van kleine Japanse kunst, gefabriceerd door bekende en minder bekende Japanse kunstenaars.
Functie
In Japan werd de waaier al snel een zeer belangrijk onderdeel van de cultuur. Dit kun je zien aan het feit dat veel onderdelen van de cultuur een waaier met eigen functies kreegen. De dans, het Noh (能) theater, de theeceremonie (茶道), bushi en samurai, de aristocratie en zelfs het gewone volk. Waaiers werden niet alleen algemeen gebruikt in het dagelijkse leven maar werden ook ervaren als een mooie accessoire, als kunst. Verder werd sociale status ook uitgebeeld met de sensu waaier in de rijke afbeeldingen die geschilderd werden op het blad. Etiquette vond zijn plaats in het gebruik van de waaier, bijvoorbeeld met het bedekken van het gezicht. De waaier was in feite een extensie van de hand die men gebruikte in verschillende situaties om accenten op bepaalde acties te leggen, zoals naar dingen wijzen.
Het verschil tussen de sensu en de uchiwa waaier licht puur in de functie. De sensu waaier was fragieler dan de uchiwa omdat men met het openen en sluiten van de waaier het papier deed verzwakken. Sensu waaiers hadden hierdoor ook een symbolische betekenis, ze waren moeilijker om te maken en werden gebruikt als statussymbool (vooral de hi-ogi). De uchiwa waaier heeft niet de symbolische betekenis van de sensu. De uchiwa werd vooral gebruikt in de hete zomers om het lichaam af te koelen, bij het koken en om iemand bij je te roepen.
De waaiers waren vooral seizoen gebonden. Door het fragiele karakter van de waaier en het doorgaans gebruik hielden ze het ook niet al te lang uit.
Een voorbeeld van de impact van de waaier is het ontstaan van rakugo (落語), een soort van acteren waarbij een verhaal wordt verteld met behulp van een waaier. De waaier beeld allerlei gereedschappen uit en voegt diepte aan het verhaal toe. Rakugo ontstond in de 13e eeuw in het hof en werd tijdens de Edo periode dankzij de handelslieden ook bij het gewone volk bekend.
Nog een opmerkelijk fenomeen is het gebruik van de waaier als een symbool voor de familie. Veel familie wapens, oftewel mon (紋) hebben de vorm van een waaier gecombineerd met een ander symbool.
Materialen
Een waaier bestaat uit drie onderdelen. Het houten handvat en de ribben, twee bladed en een touw of metalen stuk dat de ribben bij elkaar houd (dit laatste geld alleen bij de sensu waaiers).
Het hout dat men kan gebruiken varieert. Bamboe wordt het vaakst gebruikt, vooral bij de uchiwa terwijl men cipres voor de hi-ogi gebruikt. Sandelhout kan ook gebruikt worden om de ogi een lekkere geur to geven. Ogi werden ook van metaal gemaakt, dit waren speciale waaiers die gebruikt werden door bushi.
Twee bladen werden gebruikt om de ribben van de waaier te beklemmen.
Het blad van de waaier werd van speciaal papier gemaakt. Dit papier heet washi (和紙) en betekend letterlijk ‘Japans papier’. Washi is gemaakt van de zachte binnenkant van planten en bomen. Vervolgens wordt het gedroogd en geweven tot een dik papier. Het voordeel van washi is dat het sterk is en nauwelijks verkleurt in het zonlicht. Washi wordt ook onder andere gebruikt voor het maken van lampen en kamerschermen.
Het blad kan ook van zijde of andere stof zijn. Zijde werd het vaakst gebruikt en was ook het populairst onder de mensen die een wat duurdere ogi wouden.
De kwaliteit van een ogi was makkelijk te herkenen. Veel ribben en een goede aansluiting van het blad op de ribben waren de grootse criteria. Vervolgens kwam de afwerking en eventuele decoratie van het hout. Als laatst de aantrekkelijkheid van de afbeelding. Alleen de kazari- en rikyu-ogi werden gemaakt met zeer weinig ribben.
De ogi heeft geen specifieke afmetingen, maar ogi voor vrouwen waren kleiner en rijker versierd.
Een ogi hoorde vaak ook bij een bepaalde kimono. Het was belangrijk om een ogi te hebben die bij de kleding paste. Als je bij formele gelegenheden geen ogi bij je had, was je niet formeel gekleed.
Ogi als kunstvoorwerpen
Tijdens de Heian periode ontstond de e-ogi. Voorheen was het niet gebruikelijk om de waaier te beschilderen, maar met de opkomst van de tekenstijl yamato-e (大和絵) bleek het toch onmogelijk om de waaier leeg te laten. Yamato-e was een stijl die zich vooral focuste op het afbeelden van natuur, de seizoenen en bekende plaatsen. Met ronde vormen en doffe kleuren creëerde men prachtige afbeeldingen op de ogi.
De Muromachi periode bracht een heel andere tekenstijl, namelijk de sumi-e (墨絵). Bij de sumi-e stijl gebruikt men alleen zwarte inkt en een kwast om een tekening te maken. Ook kwam het tekenen van landschappen in deze periode centraal te liggen. Tijdens de Muromachi periode werd het ogi schilderen een wijd geaccepteerde vorm van kunst. Hierdoor ontstond ook het gebruik om alleen het blad van de ogi te schilderen, maar hem nooit vast te maken aan een handvat en ribben.
In de Azuchi-momoyama periode (安土桃山時代, 1573-1603) werd het gebruik van goud en zilver zeer populair.
De Edo periode was eigenlijk een voortzetting van de Azuchi-momoyama periode, kleur kwam centraal te staan en men begon steeds feller te schilderen. Tijdens de Edo ontstond ook de ukiyo-e (浮世絵) stijl. Dit is een stroming waarbij men een tekening in een houten blok snijd en vervolgens deze op papier drukt. De ogi werden vanaf de Edo periode ook met ukiyo-e geprint. Deze waaiers zijn makkelijk te herkenen aan hun sobere kleuren en de aanwezigheid van een zegel.
Tijdens de Meiji periode (明治時代, 1868-1912)en de Taisho periode (大正時代, 1912-26) werden de schilderingen veel realistischer. In tegenstelling tot de Showa periode (昭和時代, 1926-89) waarin het surrealisme net de overhand had.
Twee zeer bekende ogi kunstenaars zijn Tawaraya Sōtatsu (俵屋宗達, ± 1600) en Ogata Korin (尾形 光琳, 1658-1716). Twee kunstenaars die als eerste mensen op hun ogi composities afbeelden waren Katsukawa Shunsho (勝川春章,1726-92) en Ippitsusai Buncho (1765-92).
Een interessante ontwikkeling in de ogi was de witte ogi (白扇). Dit was een lege waaier die als geschenk gegeven werd, vervolgens kon mendeze waaier zelf beschilderen of door iemand laten schilderen.
Omdat de waaier twee kanten had was het ook gebruikelijk om een voor en achter kant te hebben. De achterkant van de ogi bevatte meestal een rustige afbeelding of kalligrafie. De ogi die gebruikt werden voor dans en toneel zijn ogi waarbij beide kanten zeer fel en verschillend zijn. Zo kan men meer situaties uitbeelden.
Soorten ogi
De sensu is een waaier die je kunt vouwen en is meestal gemaakt van twee stukken zijde of papier waartussen houten ribben beklemd zijn. Het aantal ribben dat gebruikt wordt hangt af van de grootte en functie van de waaier.
Er zijn twee soorten sensu, de brise waaier en de hi-ogi.
- De brise is gemaakt van ribben (meestal 10) die bij elkaar worden gehouden door een touw. Het blad kan van papier of zijde zijn en bevat meestal een tekening van een landschap of bloemen.
- De hi-ogi is de waaier die in het hof werd gebruikt. Deze waaier heeft 34 tot 38 houten ribben die bij elkaar worden gehouden door een metalen versierd handvat. De hi-ogi heeft verder ook accessoires die met de waaier geleverd werden, zoals bloemen of gevlochten draden die aan de waaier werden vastgemaakt. De waaier wordt vooral van cipres hout gemaakt. De afbeeldingen van de hi-ogi bevatten meestal meer details dan de brise waaier.
Een variant van de hi-ogi is de sutra waaier. De sutra waaier werd vooral gebruikt door monniken die een sutra op de waaier schreven en in een tempel aan de goden offerden.
De byakudan-ogi is nog een variant van de hi-ogi. Deze waaier is speciaal gemaakt van sandelhout om een lekkere geur te verspreiden wanneer hij gebruikt wordt.
De sensu
De brise waaier heeft ook een paar varianten.
- De shimai-ogi zijn waaiers die gebruikt worden bij de opvoering van Noh stukken. De tekeningen op deze waaiers beelden een scene uit die in het stuk voorkomt en dragen het symbool van de school. Er zijn 5 verschillende scholen van het Noh theater.
- De mai-ogi zijn waaiers die gebruikt worden voor het opvoeren van een dans. De waaier wordt in dit geval gebruikt als een extensie van de hand. Deze waaiers zijn daarom ook zeer rijk aan kleur, vooral rood en goud. Het blad en de ribben zijn bij de mai-ogi dikker dan bij andere ogi zodat de waaier niet uit elkaar kan vallen wanneer hij gebruikt word door de danser. De mai-ogi kent 3 verschillende soorten. De ryugi-mono, een ogi met het symbool van de dansschool erop; de muryu, een ogi die neutraal is en door elke school gebruikt kan worden; en de buntai-mono, een ogi met een speciale tekening erop die bij een bepaalde scene hoort in een bepaald dansstuk. De mai-ogi wordt ook door geisha’s gebruikt.
voorkant mai-ogi
achterkant mai-ogi
- De kazari-ogi is een kleine waaier met 4 ribben. Het is een decoratieve waaier waarmee men een ruimte kan versieren.
- De chuukei, bonbori en onatsu-ogi zijn ceremoniële waaiers die door monniken gebruikt werden. Een gevouwen chuukei had een smal handvat maar een breed blad gedeelte. De bonbori was de versimpelde vorm van de chuukei en werd vooral gebruikt door boeddhistische missionarissen. De onatsu-ogi was een waaier voor het dagelijks gebruik en was een kleinere variant van de chuukei.
- De shuugi-ogi is een formele waaier die gebruikt wordt bij de huwelijksceremonie of bij begrafenissen. Shuuhi-ogi kunnen dus wit van kleur zijn met een simpele tekening van een bloem of bamboe, of donker grijs met een zwarte frame en geen afbeelding.
- De mame-ogi is een speciale waaier voor poppen. Deze waaier is heel klein, tussen de 3 en 9 centimeter, en speciaal op maat gemaakt voor de pop.
- Verder heeft men nog de gunsen-ogi (軍扇) en de tessen-ogi (鉄扇). Beide worden vooral gedragen en gebruikt door bushi. De gunsen is een traditionele brise waaier met een simpel design. De tessen is de verbeterde vorm van de gunsen, gemaakt met metalen ribben, waarbij de eerste en laatste ribben helemaal bedekt zijn met metaal. Dit maakt de tessen een effectiever wapen dan de gunsen of de gunbei-uchiwa. Er bestaat nog een variatie van de tessen, de solide tessen. Dit is in feite geen waaier maar een hout en metalen object dat de vorm van een waaier aanneemt. Een samoerai was zelden zonder wapen, meestal werd de tessen in zijn obi bewaard in geval van nood. Naast de katana (刀)was het gebruikelijk voor een samoerai om een tantou te hebben. De tantou is een soort van dolk. Deze tantou werd ook wel eens verstopt in de solide tessen.
- De rikyu-ogi, ook bekend als de chaseki-ogi, is een waaier die bij de theeceremonie wordt gebruikt om kleine hapjes te serveren en om thee bladen te drogen. De rikyu-ogi werd voor het eerst gebruikt door Sen no Rikyu (千利休) en werd een belangrijk onderdeel van de ceremonie. De eerste rikyu-ogi waren gemaakt van dik papier en hadden maar 3 ribben. De decoratie op het blad bevat meestal verzen en regels van het serveren van thee, geschreven door Sen no Rikyu of afbeeldingen van symbolen of bloemen die bij the theeceremonie horen.
De uchiwa
Een andere soort waaier is de uchiwa. In tegenstelling tot de sensu waaier kan men de uchiwa waaier niet vouwen. De uchiwa is een stijve, ronde waaier die in de Nara periode uit China was ingevoerd en vooral in de Edo periode zeer populair was.
Net zoals de sensu heeft de uchiwa veel varianten en gebruiken.
- De gunbei-uchiwa (軍配団扇) is de voorganger van de tessen waaier. Deze waaier werd vooral gebruikt door bushi op het slagveld om signalen en commando’s te geven en soms om een vijand aan te vallen of om het lichaam te beschermen. De frigide ronde vorm van de gunbei-uchiwa maakte het echter moeilijk om te allen tijde de waaier bij zich te hebben. Daarom stapte men over op het gebruik van de gunsen-ogi, en later de tessen-ogi.
- De gumpai-uchiwa is de metalen vorm van de gunbei-uchiwa. Deze waaier wordt hedendaags nog gebruikt tijdens Sumo wedstrijden door de scheidsrechter en in vechtsport demonstraties. De waaier is niet geschikt voor actief vechten.
- De shibu-uchiwa is een waaier met kalligrafie op het blad geschreven.
- De mizu-uchiwa is een waaier waarbij het blad met speciale inkt is bewerkt zodat het waterproef wordt. In hete zomers kan men het blad in water dippen en zichzelf toe waaien, door het vocht op het blad voelt de lucht koeler.
- De hamaguri-uchiwa heeft zijn naam te danken aan het feit dat het familie wapen op het blad word geschilderd. Deze waaier werd vooral gebruikt door bushi.
- De hosen-uchiwa is een uchiwa die niet rond is. De hosen heeft de vorm van een hart en wordt gebruikt bij feestdagen als een decoratieve waaier.
Opmerking
Het is niet mogelijk om precieze jaartallen toe te passen door het vergankelijke karakter van de waaier. De waaier was binnen een korte tijd een vanzelfsprekend onderdeel van de cultuur geworden waardoor men er niet veel aandacht en historisch belang aan hechtte.
Bronnen
Boeken
Julia Hutt en Hélene Alexander, "Ōgi - A history of the Japanese fan", Art Media Resources; Bilingual edition, 1992.
"Fans from the east", Debrett's Peerage, 1978.
Internet
http://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_painting#Nara_period
http://www.japankunst.de/faecher_e.htm
