Ikkyū Sōjun (一休宗純)
Uit GeschiedenisJapan
Ikkyū Sōjun (一休宗純, 1394-1481) was één van de meest intrigerende Zenmeesters in de Muromachi periode. Hij was ook een befaamde kaligraaf, dichter en musicus en vervulde de rol van katalysator in de Zen theeceremonie. Mede onder zijn invloed werd Zen populair en werden de artistieke terreinen op het gebied van Zen verkend.
Inhoud |
Kinderjaren
In 1394 werd Ikkyū geboren in een wijk in Kyōto. Algemeen wordt aangenomen dat zijn vader de Japanse keizer Go-Komatsu was en zijn moeder een dame van lagere adel. Omdat zijn ouders respectievelijk van de Noordelijke en Zuidelijk tak van het keizershuis waren, kwam de vrede door dit ‘buitenechtelijk’ kind in gedrang. [1] Als gevolg hiervan werd Ikkyū niet erkend en kon hij later geen aanspraak maken op de troon. Hij werd samen met zijn moeder verbannen van het keizerlijk hof en ze leefden enkele jaren samen in Saga.
Op de leeftijd van vijf jaar werd Ikkyū door zijn moeder ingeschreven in Ankoku-ji, een Zen tempel van de school van Rinzai. Dit was nodig om hem te kunnen beschermen tegen een mogelijke politieke moord. In deze tempel kreeg hij de naam ‘Shuken’. Pas later zal hij de naam ontvangen waaronder hij bekend werd; Ikkyū. Ondanks het gemis van zijn moeder toonde Ikkyū zich een begaafde student en leerde hij snel bij. In Ankoku-ji werd hij voornamelijk onderwezen in de Chinese taal en schrift. Ook leerde hij uitgebreid over de Chinese geschiedenis en verwierf hij de vaardigheid om Chinese poëzie te schrijven. Reeds in zijn jeugd werd het duidelijk dat hij zich afzette van de toen algemeen aanvaarde beleving van Zen, die hij gecorrumpeerd en hypocriet vond.
Spirituele ontwikkeling
Vanaf zijn zestiende levensjaar was Ikkyū leerling bij meester Ken’ō Sōi. Wanneer deze vier jaar later stierf, besloot Ikkyū om zelfmoord te plegen. Hij wou zich in een rivier verdrinken, maar werd tegengehouden door een bediende van zijn moeder. Een brief van zijn moeder kon hem overhalen om zijn leven verder te zetten. Hij zette zijn Zen training verder bij Kasō Sōdon in een ondertempel van Daitoku-ji, deze negen jaar zouden een bepalende rol in zijn vorming spelen. In de tempel leefde hij in armoedige omstandigheden en leerde hij schilderen om geld te kunnen verdienen voor het onderhoud van de tempel.
Na een eerste moment van satori [2] op de leeftijd van vierentwintig, kreeg hij de Boeddhistische naam waaronder hij bekend geworden is. Deze naam verwijst naar de visie van Zen op het tijdscontinuüm, het leven is slechts een moment of pauze in de eeuwigheid. Twee jaar later ervoer hij een tweede en krachtiger moment van satori toen hij tijdens een meditatie in een bootje op Lake Biwa een kraai hoorde. Daarop bood zijn meester hem een inka [3] aan, die hij echter weigerde. In die tijd kon een inka ‘gekocht’ worden door ieder die er genoeg geld voor over had, waarschijnlijk hechtte Ikkyū er daarom niet veel waarde aan.
Op de leeftijd van 29 jaar begint Ikkyū aan een lange periode van omzwervingen. In deze periode was hij arm en kwam hij in contact met alle lagen van de bevolking. Deze omzwervingen zouden uiteindelijk bijna dertig jaar in beslag nemen. Zijn doel was om Zen terug te brengen naar de glorieperiode onder Rinzai. Gedurende deze omzwervingen schreef Ikkyū een groot aantal protestgedichten, gericht tegen het Zen establishment. Ikkyū verweet hen de oorspronkelijke weg van Zen niet te volgen en te veel waarde te hechten aan het materiële. In deze periode was de rijkdom van de tempels aanzienlijk en werden militaire veldheren Zen priester als cultureel hoogtepunt van hun leven. Ikkyū had tijdens zijn leven weinig tegenstanders, veel monniken omschreven hem als heidens en gek. Hij had enkele volgelingen die hem in zijn protest steunde, waaronder zijn leerling Bokusai. Later zou hij stilaan meer volgelingen rond hem verzamelen.
Liefdesleven
Rinzai’s motto was: ‘Stop te houden van de heiligen en stop met het haten van het gewone volk’. Ikkyū nam dit ter harte en probeerde zo gewoon mogelijk te leven; hij at vlees, dronk alcohol en had omgang met vrouwen. Hij zag niet alleen de schoonheid van de natuur, maar ook die van vrouwen. Normaal moet je dit volgens de beleving van Zen vermijden omdat de ‘lust’ naar een vrouw een passie is die de verlichting in de weg staat. Ikkyū’s interpretatie wordt ‘Rode Draad Zen’ genoemd, want geen enkele mens kan op de wereld komen zonder een verbinding met een vrouw via een ‘rode draad van bloed’ of navelstreng. Daarom vond hij het belangrijk om contact te hebben met vrouwen en zei hij dat ze een belangrijk element waren in het bereiken van satori.
Ikkyū bezocht geregeld bordelen en maakte er, in tegenstelling tot andere monniken, geen geheim van. Hij ging de bordelen binnen in zijn priestergewaad en schreef openlijk over zijn seksuele ervaringen. De daad van seks werd een ritueel voor hem dat deel uitmaakte van zijn beleving van Boeddha. Het stelde hem in staat om zich religieus te ontwikkelen en om plezier te beleven aan het wonderbaarlijke lichaam van deze wereld.
In 1426, op 32-jarige leeftijd, kreeg Ikkyū een zoon, Gio Jotei, die later bekend zou worden als de theemeester Nambo. Over andere nakomelingen is er niets met zekerheid bekend. In de laatste dertien jaar van zijn leven woonde hij samen met zijn geliefde, Mori [4]. Er zijn vermoedens dat hij in die periode impotent was omdat hij er subtiel naar verwees in zijn gedichten. In het verlengde hiervan ligt de vraag of zijn liefdesrelatie met Mori niet alleen psychisch, maar ook fysiek was. Hieromtrent is echter geen zekerheid.
Einde van de omzwervingen tot aan zijn dood
Toen Ikkyū 45 jaar werd, kreeg hij voor het eerst erkenning door een aanstelling als abt in een ondertempel van Daitoku-Ji, namelijk Nioi-An (p104). Na slechts 9 dagen diende hij echter zijn ontslag in, verontwaardigd door de commercialiteit van Zen. Hoewel hij leefde in tijden van hongersnoden en opstanden, met als hoogtepunt de Onin-oorlog, mengde hij zich nooit met de politiek. Enige uitzondering hierop is zijn campagne om Daitoku-ji te redden.[5]
Op de leeftijd van 57 jaar stopte Ikkyū met zijn omzwervingen en vestigde zich in een huis in Kyoto. Dat huis noemde hij ‘De Hut van de Blinde Ezel’ omdat Rinzai had gezegd dat een ‘blinde ezel’ zijn leer zou voortzetten. Na een verblijf van 15 jaar verhuisde hij door de oorlogsdreiging naar de tempel Shuon-An in Nara. Doordat hij niet meer rondzwierf, steeg het aantal volgelingen, zo’n 50 tot 100, en oefende hij steeds meer invloed uit op de kunstvormen.
In 1474 werd Ikkyū door keizer Go-Tsuchimikado aangesteld als hoofdabt van Daitoku-Ji. Deze tempel was evenwel volledig vernietigd tijdens de Onin-oorlog. Ondanks de haat-liefdeverhouding die hij had met deze tempel, besloot Ikkyū toch om de uitdaging aan te gaan en de tempel in zijn oude glorie te herstellen. Toen hij 84 jaar werd, waren reeds grote delen van de tempel afgewerkt, dit voornamelijk dankzij zijn connecties met rijke handelaars in Sakai. Door de oorlog, die in 1478 eindigde, was het namelijk enorm duur om aan bouwmateriaal te geraken.
Wellicht had de wederopbouw van de tempel veel krachten van Ikkyū gekost, want hij werd erg ziek. Sommige bronnen spreken van malaria, het was in ieder geval zeker dat hij niet meer kon eten of drinken. Omdat hij zijn einde voelde naderen schreef hij zijn doodsgedicht en een afscheidsgedicht aan zijn geliefde, Mori. In 1481, op 87-jarige leeftijd, stierf Ikkyū Sōjun. Zijn graftombe bevindt zich in Shuon-An en in Daitoku-ji werd er een tempel opgericht ter ere van zijn nagedachtenis.
Invloed op Japanse kunst
Ikkyū is in de eerste plaats een bekend dichter die gedurende zijn leven ontelbare gedichten heeft geschreven. Omdat ze in het Klassiek Chinees opgesteld waren, was zijn werk echter niet voor iedereen even toegankelijk. Zijn favoriete thema was de schoonheid van het gewone leven. Zijn leerling Bokusai verzamelde een groot deel van de poëzie in één werk, de Kyounshu. Daarnaast was Ikkyū een uitstekend kaligraaf en wordt hij tot op de dag van vandaag door velen beschouwd als één van de leidinggevende kaligraven van de Muromachi periode.
Ikkyū verzamelde een groep van vrienden en artiesten rond zichzelf die elk op een andere manier beïnvloed werden door hem. Op deze manier speelde hij een belangrijke rol bij het uitwerken van de Zen theeceremonie. Hij vond dit het ideale middel om mensen een beetje Zen mee te geven en het gedachtegoed te verspreiden. Van een decadente activiteit waarbij gokken een grote rol speelde, ontwikkelde de theeceremonie zich min of meer naar de vorm waaronder we het vandaag kennen.
Er zijn tevens vermoedens dat hij het ontwerp van Zen tuinen mee beïnvloedde, maar hier is niet veel over geweten. Het is wel zeker dat één van zijn leerlingen, Murata Shuko hier later een grote rol in zou spelen. Ikkyū schreef ook twee Noh-theaterstukken en maakte gedicht- en inktschilderingen. Schilderen was voor hem echter nooit een hoofdbezigheid. De bovenstaande vorm van religieuze expressie waren voor hem van uitermate groot belang in zijn beleving van het Zen Boeddhisme.
In het hedendaagse Japan spreekt Ikkyu’s humor, wijsheid en rechtdoorzee attitude nog steeds tot de verbeelding. Hij is een folkloreheld geworden waarover vele mythes de ronde doen. Er is zelfs een tekenfilmreeks voor kinderen over zijn avonturen en een mangareeks.
Voetnoten
- ↑ Een recent gesloten verdrag in 1392 bepaalde dat het keizerschap afwisselend aan de Noordelijke en Zuidelijke tak zou worden doorgegeven. De eerste keizer die na dit verdrag aan de macht kwam was Go-Komatsu van de Noordelijke tak, maar die was niet van plan om de macht terug af te staan. Om de Zuidelijke tak tevreden te houden mocht men leden afvaardigen naar het keizerlijk hof. Eén van hen was een dochter van een edelman die het hart van de keizer stal en kort daarop zijn kind droeg, haar naam is niet overgeleverd. Dit was natuurlijk niet naar de zin van leden van de Noordelijke tak. Niet alleen zou het kind opgevoed worden door de Zuidelijke tak, het zou ook aanspraak kunnen maken op de keizerlijke troon. De oplossing was om het kind niet te erkennen.
- ↑ De term ‘satori’ verwijst naar een moment van verlichting, of letterlijk een moment van ‘inzicht’. Meestal gaat het bij satori over een langere periode waarbij men de ware natuur van het bestaan doorgrondt. Ikkyū’s eerste moment van satori werd uitgelokt door een muziekoptreden.
- ↑ Een ‘inka’ is een schriftelijke verklaring van satori of verlichting. Een meester kan dit certificaat aan zijn leerling toewijzen als deze zich capabel heeft getoond in studies van het Zen Boeddhisme
- ↑ Mori, ook Lady Shin genaamd, is een blinde muzikante die vermoedelijk van hoge afkomst was. Op het moment van hun eerste ontmoeting, in 1468, was ze 25 jaar jong
- ↑ De toenmalige keizer wees een abt toe aan Daitoku-ji die volgens Ikkyū enkel kon zorgen voor de ondergang van de tempel. Hij paradeerde met een houten zwaard door Sakai om deze gang van zaken aan te klagen en vergeleek Zen monniken met dit zwaard. Op het eerste zicht zag het er echt uit, maar een tweede blik leerde dat het niet geschikt was voor het echte werk. Verder begon hij een hongerstaking die bijna tot zijn dood leidde
Bronnen
Geschreven bronnen
- COVELL, J. C. en SOBIN YAMADA, A., Unraveling Zen's red thread : Ikkyu's controversial way. Hollym International, 1980. (boek)
- DUMOULIN, H. en PEACHEY, P., A history of Zen Buddhism. New Delhi Manoharlal, 2000. (boek)
- SAKAGUCHI, H., Ikkyu. Volume 1. Grenoble, Glenat, 1996. (manga)
- SANFORD, J. H., Mandalas of the Heart. Two Prose Works by Ikkyu Sojun. Monumenta Nipponica, Sophia University, Vol. 35, No. 3, 1980. (artikel)
- TOYODA, T. en HALL, J.W., Japan in the Muromachi age. Berkeley University of California press, 1977. (boek)
- VANDEWALLE, W., Een geschiedenis van Japan: Van samurai tot soft power. Leuven, Acco Leuven, 2007. (boek)
Digitale bronnen
- DHARMAWEB., Zen Rebel Ikkyu: Ikkyu was a Zen monk of Muromachi. Internet, november 2008. (paper)
- WIKIPEDIA., Ikkyū. Internet, november 2008. (Engelstalige wikipagina) Wiki
