Hideyoshi de veldheer
Uit GeschiedenisJapan
Hideyoshi maakt Nobunaga's werk af
Hideyoshi was er niet alleen als eerste bij geweest om Nobunaga's dood te wreken, in de raad die diens opvolger moest aanwijzen had hij het laatste woord. Op zijn voorstel werd Nobunaga's tweejarige kleinzoon aangeduid. Dit was niet naar de zin van de oudere Shibata Katsuie en van Nobunaga's derde zoon. In 1583 beraamden zij een complot tegen Hideyoshi, maar deze was hen te vlug af en schakelde hen uit. Nu hij geen rivalen meer had, zette hij het joch opzij en begon in eigen naam te regeren. Naar het voorbeeld van zijn voorganger mobiliseerde hij de daimyō om mee te werken aan de bouw van een kasteel te Ōsaka, op de plaats van de verwoeste Honganji-tempel. Het moest nog grootser en machtiger worden dan dat van Azuchi. Hij verplichtte de handelaars van Sakai en Kyōto zich rond de nieuwe burcht te vestigen.
In 1584 komt het tot een gewapend treffen tussen Hideyoshi en Tokugawa Ieyasu, maar als blijkt dat beide partijen te zeer aan elkaar gewaagd zijn, geven ze er de voorkeur aan vrede te sluiten en Ieyasu wordt generaal onder Hideyoshi's bevel. Nu deze in de rug gedekt was, kon hij het unificatiewerk verderzetten. In 1585 onderwerpt hij het kloostercomplex van Kōyasan en de tempel Negoroji 根来寺 in de provincie Kii 紀伊, die konden bogen op de beste manufactuur van vuurwapens in Japan. Drie jaar later reeds ligt heel Kyūshū aan zijn voeten, inclusief Nagasaki dat hij van de jezuïetenorde confisqueert. Daarna volgen in snel tempo de resterende daimyō van Noordelijk Honshū, zodat reeds in 1591, Hideyoshi zichzelf met recht de ware meester van Japan mag noemen. In 1593 erkent zelfs de Matsumae 松前-clan, die heerst over Hokkaidō, dat toen nog vrijwel uitsluitend door Ainu's wordt bewoond, Hideyoshi's soevereiniteit. Dit is de eerste maal dat Hokkaidō, althans nominaal, onder Japans gezag komt.
De winnende coalitie
Een en ander mag niet tot de verkeerde conclusie leiden dat Hideyoshi nu absoluut heerser van Japan was. Zijn hegemonie en succesvolle eenmaking van Japan had hij te danken aan een coalitie van daimyō die de eed van leenman hadden afgelegd. Zonder hen ware een onderneming van die omvang niet mogelijk geweest. Voor hun bijdrage wilden zij een gepaste beloning en Hideyoshi begreep dit maar al te goed. Van zijn vijanden confisqueerde hij de landbezittingen, zijn medestanders van het eerste uur kregen uitgestrekte domeinen als leen toegewezen. Figuren zoals Katō Kiyomasa 加藤清正, Fukushima Masanori 福島正則, Ishida Mitsunari 石田三成, Konishi Yukinaga 小西行長 en anderen stamden af van jizamurai of handelaars en schopten het tot machtige daimyō, als de medestanders van het eerste uur. Toyotomi Hideyoshi was zelf van zeer bescheiden afkomst, volgens de meest gangbare theorie de zoon van een ashigaru 足軽, het voetvolk onder de samurai. Zijn vertrouwelingen plaatste hij in strategische domeinen, terwijl hij de daimyō die hij niet vertrouwde, zoveel mogelijk in afgelegen gebieden benoemde en hen vaak van leen deed veranderen (tokorogae 所替え). Zo werd Tokugawa Ieyasu, de man voor wie hij het meest beducht was, overgeplaatst van zijn oorspronkelijke domein dat vijf centraal gelegen provincies omvatte, naar het meer oostelijk gelegen gebied van Kantō, waar hij ‘voor bewezen diensten’ beloond werd met acht provincies, die oorspronkelijk aan de vijandige clan van de Hōjō hadden toebehoord, maar die Hideyoshi ingepalmd had.
De kaart van Japan: een wemeling van subtiele evenwichten
Japan was nu geheel herenigd en geheel gedecentraliseerd. Dat klinkt paradoxaler dan het in feite is. Het was een grote koek die verdeeld werd tussen Hideyoshi en zijn vazallen. In 1598 werd het hele territorium van Japan geschat op 18,5 miljoen koku 石. Twee miljoen daarvan was in Hideyoshi's handen. Zijn territoria lagen her en der verspreid, maar ze omvatten in elk geval ook de meest strategische en rijkste gebieden van Japan: gebieden in de hoofdstedelijke provincies, in Ōmi en Owari, benevens rijke goud- en zilvermijnen, de rijke handelscentra Kyōto en Sakai en de havens Hakata 博多 en Nagasaki. Iets minder dan 16 miljoen koku was in handen van de daimyō. Deze kon hij niet allemaal op dezelfde wijze als zijn leenmannen beschouwen.
Met de machtigste onder hen, zoals de Mōri en de Tokugawa, had hij alleen maar vrede gesloten. Het was duidelijk dat ze zijn soevereiniteit slechts erkenden uit noodzaak en niet uit innerlijke overtuiging. Het waren clans die al bestonden toen Nobunaga aan zijn opgang begon en die alle op een bepaald ogenblik tegenover Hideyoshi als vijanden hadden gestaan. Zij behielden duidelijk een grote marge van onafhankelijkheid ten opzichte van hun leenheer. Zij stonden aan het hoofd van uitgestrekte leengoederen. Het grootste was dat van de Tokugawa, nu in Musashi 武蔵 gevestigd, dat op 2.557.000 koku geschat werd. De Mōri in Aki waren goed voor 1.205.000 koku. De Shimazu in het zuiden van Kyūshū hadden zich slechts na een bittere en gelijk opgaande strijd laten overhalen om vrede met Hideyoshi te sluiten en dus zijn soevereiniteit te erkennen (1587), wat uiteraard niet hetzelfde is als zich overgeven. Hun bezittingen werden op 559.000 koku geschat.
Daartegenover stonden de echte getrouwen van het eerste uur, die heel talrijk waren en veelal in de centrale provincies gelokaliseerd, maar wier domeinen ook beduidend kleiner waren. De grootste waren die van Katō Kiyomasa en Konishi Yukinaga, zijn trouwe generaals, die hij in Kyūshū had geplaatst, maar met hun respectievelijke 250.000 koku en 200.000 koku toch heel wat bescheidener dan die van de gewezen rivalen. Hier vinden we uiteraard veel nieuwe ‘parvenu’ daimyō, die volledig door Hideyoshi ‘gemaakt’ zijn. Zijn aangenomen zoon Hidetsugu 秀次 plaatste hij in Owari, de provincie waar Nobunaga vandaan kwam en die van buitengewoon strategisch belang was.
Tussen beide groepen in waren er nog daimyō die zich na Nobunaga's dood dadelijk aan Hideyoshi's zijde geschaard hadden, maar daar bleven er niet zoveel meer van over. De grootste in deze categorie was de Maeda-clan met 810.000 koku in Kaga.
