Het ontstaan van het beroep geisha
Uit GeschiedenisJapan
en de ontwikkeling ervan doorheen de eeuwen
geisha(芸者): gei= kunst + sha= mens. Letterlijk: mens die kunst uitoefent oftewel artiest.
Inhoud |
Inleiding
“Geisha” is nooit een al te bekend onderwerp geweest in het Westen. Door het succes van de roman van Arthur Golden: “Het dagboek van een geisha” en de al even succesvolle verfilming hiervan, kreeg het onderwerp veel meer aandacht. Maar deze plotse hype (vooral door de film) werd niet in dank afgenomen door een groot deel Japanners. Ze beweren dat er een verkeerd beeld werd weergeven van het beroep geisha. Het woord “geisha” wordt in het Westen vaak als “hoer” vertaald. Deze vrouwen waren echter geen prostituees maar verfijnde, geschoolde gezelschapdames die voor een zeer lange tijd aanwezig waren in Japan. Het eigenlijke beroep is ontstaan in de Tokugawa-periode, maar zelfs daarvoor vindt men soortgelijke beroepen terug.
Het ontstaan van geisha´s
Zelfs al voor het gebruik van het woord geisha zijn er vrouwen geweest met een soortgelijk beroep. In de Heian-periode(794-1185) leefden de vrouwen van de aristocraten een afgezonderd leven van de mannen. Deze vrouwen waren hooggeschoold en omdat ze zich niet vaak lieten zien, waren ze in de ogen van de mannen mysterieus. Vrouwen die het beroep geisha uitvoerden moesten, voor ze zich geisha konden noemen, een jarenlange opleiding ondergaan. Studie was een belangrijk onderdeel voor de geisha in wording. Ook waren de geisha´s volgens vele mannen mysterieuze wezens.
Van 1185 tot 1333 waren er nog twee soorten vrouwen waarmee men het “huidige”[1] beroep geisha kan vergelijken: namelijk de saburoko en de shirabyōshi.
• De saburoko´s waren misschien wel van lagere afkomst maar hadden desalniettemin genoten van een hoge opleiding. Naast het feit dat deze vrouwen niet dom waren, blonken ze ook uit in zang en dans. Deze vrouwen vergezelden de mannen afkomstig van hogere klassen op bijeenkomsten en onderhielden hen met dans en zang.
• De shirabyōshi´s, die zelf van hogere afkomst waren, hielden aristocraten ook gezelschap. Maar doordat er een verschuiving was van de standen, kregen vele rijke families het financieel moeilijk waardoor de dochters van deze familie´s in hun financieel onderhoud moesten voorzien. Hier kan men al een grotere vergelijking maken met Geisha´s. De saburoko´s en shirayōbi´s waren nu net zoals de latere geisha´s gezelschapsdames, weliswaar om andere redenen.
In de Edo-periode, aan het begin van de 17de eeuw, was er sprake van illegale en legale prostitutie. De staat eiste een vergunning als men deze handelingen wou uitvoeren. Maar gezelschapsdames en serveersters uit de amusementwijken behoorden niet tot deze groep. Zij hadden namelijk geen seksueel contact met hun klanten.
De “Odoriko´s” worden beschouwd als de eerste echte geisha´s. Zij dansten in het Kabukitheather. Maar omdat zij op een gegeven moment werden verbannen uit het theater[2] werden ze vervangen door jongens[3]. Deze vrouwen die nu zonder werk zaten, belandden of in de prostitutiewijken of zetten hun dansen voort in de private sfeer. Want niettegenstaande dat de “Odoriko´s” waren verbannen uit de kabukiwereld, waren ze nog steeds zeer geliefd bij de mannen.
Het woord “geisha” werd voor het eerst gebruikt omstreeks dezelfde periode van de Oderiko´s, namelijk in de Tokugawa-periode. Maar dit woord refereerde niet naar de Oderikio´s, maar na hun grootste rivalen, de (otoko) geisha´s. Het woord “geisha” werd gebruikt voor mannen die fungeerden als gezelschap- en gesprekspartners op feestjes van de aristocratie. Langzaam maar zeker begonnen ook vrouwen dit beroep uit te oefenen. Zij werden dan “Geiko´s” genoemd. Later was er een meerderheid aan vrouwen in dit beroep waardoor vrouwen “geisha´s” werden genoemd en de mannen, die dit beroep steeds minder uitoefende, “otoko geisha´s”. In het begin van de 19de eeuw werd, als men over geisha´s sprak, enkel nog maar gerefereerd naar vrouwen.
Edo-periode/Tokugawa-periode (1603-1867)
In de Edo-periode waren er prostituees(=gei nashi geisha[4]) die zich uitgaven voor geisha´s. Ze hadden echter helemaal niet die moeilijke opleiding genoten. De echte geisha´s begonnen zich te onderscheiden van deze prostituees in de Meiji-periode.
De eerste geisha´s waren, in tegenstelling tot de vrouwen in de Heian-periode en de shirabyōshi´s, niet van hoge afkomst. Zij kregen de kans deze opleiding te volgen in de hoop dat ze voor rijke samurai´s konden werken en op die manier konden opklimmen op de sociale ladder. De afstammelingen van de oorspronkelijke odoriko´s leidden deze meisjes op tot geisha.
In 1779 waren geisha´s verplicht zich in te schrijven in een bureau van het Kemban-sho. Enkel dan werden ze officieel erkend als geisha´s. Het Kemban-sho trad op als tussenpersoon tussen de geisha en de klant of theehuis. De Kemban-sho stelde vast hoe lang en op welke tijdstippen ze mochten werken. De geisha´s moesten dit bureau ook altijd laten weten waar ze heen gingen, zeker als ze afweken van hun strakke werkuren. Het kemban-sho legde vele richtlijnen, gedragsregels en voorschriften vast waaraan de geisha´s zich moesten houden. De reden voor die vele regels was om de concurrentie tussen de geisha´s en de courtisanes[5] te verminderen. Zo waren er voor de geisha´s regels voor kleding en kapsel, om de geschillen tussen hen en de courtisanes te verminderen. Het werd hen ook opgelegd dat ze zich moesten vestigen in Yoshiwara[6]. Ze mochten die enkel verlaten op nieuwjaarsdag en het Obori-feest.
Enkele voorschriften van klederdracht voor de geisha´s: De kimono´s van de geisha´s en de courtisanes hadden hetzelfde model, maar enkel de courtisanes mochten kimono´s in weelderige kleuren en met gedetailleerde motieven dragen. De kimono´s van de geisha´s waren echter sober. De obi[7] van de geisha´s waren smaller dan die van de courtisanes. Bij de geisha´s werd de obi ook op de rug gebonden, in tegenstelling tot bij de courtisanes die de obi van voor knoopten. Het enig kapsel dat de geisha´s mochten dragen was de “Shimada-dracht”. In het dragen van make-up verschilden de twee niet zoveel, behalve dat de geisha´s oshiroi[8] veel meer gebruikte dan de courtisanes.
Meiji Periode (1868-1912)
Gedurende meer dan 200 jaar was Japan er in geslaagd om zich te isoleren van de buitenwereld. Dit veranderde drastisch in de Meiji-periode. Er zijn meerdere redenen dat het begin van de Meiji-periode een gouden tijdperk was voor de geisha´s. Hun grootste rivalen, de courtisanes, verdwenen en vele geisha´s werden uitgenodigd door de aristocratie die koningsgezind was. Op deze bijeenkomsten bespraken de aristocraten samen met de geisha´s hun plannen om de keizerlijke macht te herstellen. Toen deze macht hersteld was, waren het deze mannen die een hoge rang hadden in de regering. Vaak waren hun geisha´s hun rechterhand. Vele van deze mannen hadden deze geisha´s als minnaressen of trouwden er zelfs mee. Geisha´s waren plots de machtigste vrouwen van Japan, en verkregen veel meer aanzien. Omdat de courtisanes waren verdwenen, betekende dit dat de strikte regels, die in het Tokugawa-periode golden nu niet meer van tel waren. Geisha´s konden nu in kleding en haardracht meer variëren. In deze tijd was er dan ook een stijging in het aantal geisha´s.
Maar na elke bloeiperiode komt een tijd van verval. Later in de Meiji-periode gingen ook de poorten van Japan open, waardoor Westerse modernisering het land in zijn greep kreeg. Het Westen reageerde geschokt bij het horen van het bestaan van een beroep als geisha. De belangrijke status die de geisha´s hadden verkregen werd nu door het Westen teniet gedaan als zijnde onderontwikkeld. Door de grote invloeden die het Westen op Japan uitoefende verwesterde dit land en ook de geisha´s bleven niet gespaard.
De bovengenoemde stijging van het aantal geisha´s in het begin van de Meiji-periode was door de verwestering flink geslonken. Zelfs toen de “overgebleven” geisha´s poogden zich aan te passen aan het Westen, bleef interesse aan de kant van het Westen afwezig. De Westerse mannen begrepen het doel van een geisha niet. Ze hadden vaak het idee dat onder gezelschapdames ook seksueel contact viel, maar dit was bij geisha´s niet het geval. Ook de manier waarop geisha´s op feestjes of in theehuizen de mannen vermaakten, boeide de westerse mannen niet. De eerste westerlingen die Japan bezochten, waren bovendien missionarissen waardoor er in eerste instantie geen interesse was. Geisha´s bepaalden eerst wat “in” en “uit” was, maar nu hadden ze die status als trendsetter verloren. In de plaats werden de geisha´s bewaarsters van de gebruiken en gewoontes van hun cultuur.
De regering wilde ervoor zorgen dat Japan een goede indruk zou maken op het Westen. Daarom voerde het voor geisha´s en hoeren emancipatie in(ook wel “cattle release act” genoemd). Deze vrouwen mochten nu zelf beslissen wat ze gingen doen. De regering aasde erop dat deze vrouwen op een “fatsoenlijke” manier zouden werken. Maar de meesten van deze vrouwen wilden niet vertrekken en hun beroep opgeven, dus moest de overheid deze wet aanpassen. Deze vrouwen kwamen onder een contract van zeven jaar, waardoor ze hun praktijken toch nog konden uitvoeren. Wilden ze dit na deze periode verlengen, dan moesten beide partijen hiermee overeenstemmen.
Het beroep "geisha"
Dit werk handelt over het ontstaan en de ontwikkeling van de geisha´s. Het beroep zelf wordt hier kort behandeld.
Een toekomstige geisha begon aan deze zware en lange opleiding op zesjarige leeftijd. Vaak kwamen de meisjes uit arme gezinnen. Ten einde raad verkochten de ouders hun dochters aan okiya´s (oftewel geishahuizen). Het bedrag dat de bazin* betaalde voor de meisjes, zou later door henzelf moeten worden terugbetaald. De investering die de opvoeding vergde, kwam hier nog bovenop. Als men in de okiya was geboren, dan had men geen schulden en dan hoefde men niet als shikomi te werken. Shikomi´s hadden een heel zwaar leven. Ze moesten zware klussen opknappen in het huishouden en moesten ook nog de moeilijke geisha-opleiding volgen. In deze geisha-school werden de meisjes opgeleid in zang, dans, het bespelen van een muziekinstrument[9] het houden van theeceremonies, …
Na het afleggen van de examens heeft men het stadium van Minarai(見習い) behaald. Als Minarai ben je verlost van de taken van de shikomi. Ze mocht nu feesten en bijeenkomsten bijwonen om andere geisha´s te observeren. Maiko(舞子) is het laatste stadium dat men doorloopt vooraleer men geisha wordt. Elke maiko krijgt een onee-san[10] aangewezen. De maiko vergezelt haar onee-san naar feesten en bijeenkomsten waar ze in plaats van observeren, de praktijk die haar is aangeleerd moet uitoefenen. Dit gebeurt onder het alziend oog van haar onee-san. Maiko´s dragen andere make-up, haardracht en kleuren van kimono´s dan geisha´s. Dit is om duidelijk te maken dat deze meisjes nog geen volwaardige geisha´s zijn. Uiteindelijk zal het stadium van Maiko aan zijn eind komen en zal het meisje een volwaardige geisha worden. Als geisha word je uitgenodigd door theehuizen of door het gezelschap zelf. De bedoeling is om de mannen op deze feestjes gezelschap te houden en te vermaken door middel van conversatie voeren, dansen, zingen, muziekspelen, gedichten voordragen, thee inschenken, …
De mizuage(水揚げ) was voor een hele lange tijd een van de belangrijkste gebeurtenissen in de loopbaan van een geisha. Er werd, door verschillende mannen, op de nieuwe geisha geboden. De hoogste bieder mocht haar ontmaagden. Mizuage was zeer belangrijk, aangezien elke okiya hoopte dat er hoog bod viel. Het verkopen van de mizuage bleef bestaan tot 1958.
De danna was de officiële minnaar van de geisha, en ook de enige(buiten de persoon die haar had ontmaagd) waarmee de geisha seks mee had. Vele geisha´s hoopten op een danna, maar niet iedereen had het geluk er een te hebben. De danna moest alle kosten van een geisha betalen, waaronder de kleren en de accessoires. Enkel rijke mannen konden het zich permitteren danna te worden.
Tweede Wereldoorlog en de verdwijning van de geisha
Na de Eerste Wereldoorlog wantrouwde heel Japan alle Westerse invloeden, en weerde deze uit de maatschappij. De Japanse waarden, normen en tradities namen de plaats in van die van het Westen. Dus ook de geisha´s konden weer hun beroep met glans uitoefenen. Dit was weer een korte “gouden tijd” voor de geisha´s.
Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog werd de verbanning van alle Westerse invloeden enkel maar groter. Zelfs in deze slechte tijden bleven de geisha´s hun beroep uitoefenen. In 1944 sloten echter steeds meer theehuizen door de crisis. Geisha´s werden nu ingezet om mee te werken in fabrieken. Vele geisha´s ontvluchtten dit werk door vlug nog te trouwen met één van hun vaste klanten of door werkelijk te vluchten naar het platteland. In 1945 bezette Amerika Japan. Door de grote armoede en honger die er heerste waren vele geisha´s genoodzaakt hun eens zo kostbare bezittingen te verkopen voor veel te lage prijzen.
Na al deze armoede en honger was het wel de entertainmentindustrie die als eerste terug in volle bloei kwam. Het RAA werd opgericht omdat vele families vreesden dat de Amerikanen hun dochters of vrouwen zouden verkrachten. Het RAA zorgde ervoor dat vele vrouwen die prostituees of geisha´s waren zich vrijwillig stelden om de Amerikanen in hun lusten te voorzien. Steeds meer vrouwen stelden zich hiervoor beschikbaar. Het Japanse volk zag deze vrouwen als heldinnen, omdat ze andere vrouwen beschermden. Maar ook veel hoeren beweerden dat ze geisha´s waren, wat voor het misverstand zorgde rond de betekenis van geisha in het Westen. Aan deze tijd danken de geisha´s dan ook de associatie met prostituees. In 1947 werd publieke prostitutie stopgezet wegens het steeds meer verschijnen van seksuele overdraagbare aandoeningen. Na de Tweede Wereldoorlog verzamelde een deel geisha´s zich terug in de geishawijken.
Toen in 1952 de Amerikaanse bezetting uit Japan verdween, probeerde het land alle nieuwe invloeden te verwijderen. Het beroep geisha had weer een korte bloeitijd in het verschiet. Nu werd dit beroep wel uit vrije wil uitgeoefend, terwijl voor de wereldoorlogen kleine meisjes verplicht werden een geisha-opleiding te volgen.
Toch verdween dit vak langzaam. “Geisha´s” zal men nu nog wel in Japan terugvinden. Maar men kan dit beroep niet meer uitoefenen in zijn oorspronkelijke vorm. De belangrijkste reden hiervoor is dat deze stiel niet meer in deze tijd en in de context van deze maatschappij past.
Bronnen
Boeken
Vande Walle, Willy. Een geschiedenis van Japan, Acco Leuven/Voorburg, 2007.
Hellemans, Karel. Inleiding tot de Japanse cultuur, Leuven, Katholieke Universiteit Leuven, 2006.
Golden, David. Het dagboek van een geisha, Anthos Amsterdam, 1998.
Dalby, Liza. Geisha, Ambo/Anthos uitgevers Amsterdam, 1999.
Downer, Lesley. Women of the pleasure quarters, Broadway books New York, 2002.
Bonnaffé, Séverine. Geisha, een vergelijkende studie: vroeger en nu, eindthesis Japonologie KULeuven, 2006-2007.
Buekers, Ann. De vrouw in de tokugawa-Japan, eindthesis Japanologie KULeuven, 1991-1992.
Thijs, Katrien. De Japanse vrouw, eindthesis Japanologie KULeuven, 1994-1995.
Internetbronnen
http://www.mobot.org/events/JapaneseFestival/Geisha%20fact%20sheet.pdf (23 december)
http://mens-en-samenleving.infonu.nl/sociaal-cultureel/21012-de-japanse-geisha.html (23 december)
http://www.whatever.net.au/~amaya/geisha/geiko.htm (23 december)
http://www.cultuurwijs.nl/cultuurwijs.nl/cultuurwijs.nl/i000877.html (23 december)
http://en.wikipedia.org/wiki/Yoshiwara (23 december)
http://www.japanesekimono.com/obi_belts.htm (23 december)
Afbeeldingen
Memoires of a Geisha: http://japanesestudies.arts.kuleuven.be/geschiedenis/index.php/Afbeelding:MemoirsOfAGeisha.jpg (25 december)
De twee moderne Maiko´s: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2e/Geisha-fullheight.jpg (25 december)
Model kimono: http://en.wikipedia.org/wiki/File:Kimono_parts.png (25 december)
Voetnoten
- ↑ 1.Dit beroep kan niet echt huidig genoemd worden aangezien het niet meer bestaat. Men refereert hier naar de geisha´s in de Meiji-periode.
- ↑ 2.Er werd namelijk beweerd dat ze het publiek afleidde en dat ze zich begonnen te prostitueren.
- ↑ 3.Die later om dezelfde redenen werden verbannen uit het Kabukitheather.
- ↑ 4.Gei nashi geisha= geisha zonder gei; letterlijk dus: mens zonder kunst.
- ↑ 5.Chique hoeren waarvoor men een fortuin betaalden.
- ↑ 6.Een wijk in Edo(nu Tōkyō) waar vrouwen en mannen zich prostitueerden.
- ↑ 7.een zwaar stuk stof gedragen om de buik (en bij de geisha´s op de rug gestrikt).
- ↑ 8.Wit poeder/gezichtsverf
- ↑ 9.Vaak de Shamisen, een snaarinstrument met drie snaren.
- ↑ 10. Letterlijk oudere zus. Een geisha die de Maiko de knepen van het vak moet aanleren
