Europa en Japan voor het isolement
Uit GeschiedenisJapan
Japan is vandaag een heel modern, welvarend land en onderhoudt goeie relaties met het Westen. Deze relaties hebben een bijzonder interessante geschiedenis. Op deze pagina worden de Japanse betrekkingen met Europa van 1543 tot 1641 beschreven.
Inhoud |
Inleiding
De Japanners hebben altijd al gependeld tussen het al dan niet toelaten van externe invloeden. Aan de ene kant zagen ze de positieve kanten van de vooruitgang die deze met zich meebrachten. Nieuwe vormen van wetenschap en andere inzichten in politiek hielpen het Japanse volk enorm vooruit. Aan de andere kant zijn ze ook vaak wantrouwig geweest tegenover die veranderingen. Kunst, religie en filosofie werden immers ook gretig vergaard buiten de grenzen. Op bepaalde momenten vreesden de Japanners dat hun eigen cultuur zou verwateren en daarmee ook hun waarden. Maar politieke motieven hebben in deze worsteling voor de meest drastische beslissingen gezorgd. Sommige heersers kozen er al dan niet voor om het buitenland te laten moeien met de Japanse wereld om hun eigen doelen op een eenvoudigere manier te kunnen bereiken. Nog steeds is Japan een heel traditioneel land dat zijn authenticiteit koestert. Het staat open tegenover buitenlandse invloeden, maar integreert deze zodanig dat het er alle voordelen uit weet te halen en toch probeert ongewenste neveneffecten weg te filteren. Zo vind je de dag van vandaag tussen de hypermoderne gebouwen en flitsende reclames in de futuristische Japanse megasteden, nog een traditionele tuin waar men de eeuwenoude theeceremonie beoefent.
Eerste contact met het Westen
In 1543 zetten de eerste Westerlingen voet aan wal in Japan. Ze legden aan op het eiland Tanegashima (種子島). Het waren Portugese zeelui en handelaars zoals er vele de Oosterse zeeën bevoeren. Sinds 1493, toen paus Alexander VI de wereld verdeelde onder Spanje en Portugal en hen beiden opdroeg om hun helft te bekeren tot het christendom, zeilden de Portugezen immers gretig rond in het verre Oosten om handel te drijven en het katholicisme te introduceren. Al snel volgden dus ook missionarissen. Eén van de eersten was de Jezuïet Fransiscus Xaverius in 1549. Vele priesters, bateren (バテレン) in het Japans, en broeders, iruman(イルマン), traden in zijn voetsporen. Zo begon de bewogen geschiedenis van het christendom in Japan. De Portugezen werden Nanban (南蛮), zuidelijke barbaren, genoemd. Dit kwam doordat ze voor het eerst in het zuiden van Japan geland waren en hun manieren en gewoontes als onbeschoft en barbaars gezien werden. Van toen af werd er naar de Europeanen verwezen als Nanban. (De Nederlanders werden echter meestal Kōmō (紅毛)genoemd, roodharigen.) De eerste indruk van de Europeanen was dus niet zo goed. De Japanners vonden de Westerlingen ongecultiveerd: Ze aten met hun handen, uitten hun emoties en hadden geen zelfcontrole, konden geen schrifttekens lezen… Toch heeft Japan al snel vele technologieën en cultuurfenomenen overgenomen van de Europeanen: vuurwapens, harnassen, schepen, christendom, kunst… Er werden zelfs veel vreemde woorden opgenomen in hun woordenschat.
De indruk die Japan maakte op het Westen
In Europa had men veel bewondering voor Japan. Men vond het een heel gesofistikeerde maatschappij met een hoge cultuur. Japan had meer inwoners dan gelijk welk West-Europees land. De Boeddhistische scholen werden als een equivalent gezien van de universiteiten hier. Sommige Europeanen vonden Japan niet alleen het voornaamste Aziatische volk, maar meenden dat het zelf een grootser volk was dan het Europese. Wat veel bewondering genoot, was de Japanse smeedkunst. Het weinige dat ze hadden bewerkten ze met ongeëvenaarde vaardigheid en kennis. Japan had het beste metaal en de scherpste wapens. Nog een leuk detail is dat de Japanners in die tijd al hun neus snoten in papieren zakdoeken en deze meteen weg gooiden uit hygiënische overwegingen, terwijl men in Europa het concept 'zakdoek' nog niet eens kende. Japan was in die tijd stukken hygiënischer dan de Europese landen. Wat de renaissancemens ook opmerkelijk vond was dat ze twee korte stokjes gebruikten om te eten en dus niet gewoon met hun handen aten. Kortom: Japan was in de Europese ogen een heel beschaafd, exotisch land met een hoge cultuur.
Contrast met China en India
De openheid van de Japanners tegenover het Westen staat eigenlijk in contrast met de houding van andere grote landen in Azië. China en India werden al langer door Portugese handelaars aangedaan, maar deze landen hadden geen interesse in wat geen handel was. Ze hadden geen behoefte om te leren van de Europese beschaving. Hoe komt het dan dat Japan zo’n verschillende houding aannam?
De Japanse leergierigheid en openheid
We kunnen voor deze leergierige en open houding een verklaring vinden in de vroegere geschiedenis van Japan. Al lang voordat Japan een verenigd en homogeen land was heeft het naar het vasteland gekeken om bij te leren. Het was de bronzen cultuur van China die hen uit het Neolithicum trok. Later kopieerden ze hun staatsstructuur en ordenden hun samenleving naar Chinees model. De Japanse elite leerde Chinees spreken en schrijven. Ze bestudeerden oude geschriften van het vasteland en respecteerden de overweldigende wijsheid. We kunnen dit misschien vergelijken met de invloed en het prestige van de Griekse en Romeinse cultuur in Europa. China was al een volwassen land waar Japan nog in de kinderschoenen stond. Alles wat van overzee kwam, werd als prestigieus gezien. Men verwelkomde alle soorten leraars: monniken, dokters, ambachtslui… Tot in de tiende eeuw, toen Japan zich onafhankelijker ging opstellen, verkregen dergelijk migranten privileges en titels. Daarbij kwam dat de Chinezen op hun beurt weer veel van de Indiërs hadden geleerd. Japan kreeg een groot respect voor oude, doorgegeven wijsheid. Hoewel het zich later afzette tegen China, had Japan zich dus niet zo kunnen ontwikkelen zonder haar invloed. Hun eerste regeringssysteem, hun sociale filosofie en het Boeddhisme, een van de belangrijkste civiliserende factoren, heeft het allemaal te danken aan China. Dit is niet de enige reden waarom Japan zo open stond voor de "barbaren". De Portugezen hadden een goed moment gekozen om er te stranden. De invloed van China was aan het slinken door verstoorde relaties tussen de twee landen. De Chinese keizer had de handel met Japan verboden, als straf voor hun piraterij op de Chinese kust. De Japanners konden dus niet meer rechtstreeks handel drijven met China. Ook was er al een langdurige burgeroorlog gaande. De Portugezen wisten de beide lastige situaties naar hun hand te zetten.
De Handel
Men zou misschien vermoeden dat een burgeroorlog niet gunstig zou zijn voor het ontwikkelen van cultuur en het verhandelen van luxegoederen, maar niets is minder waar. De oorlog had eerder een omgekeerd effect. Om de aandacht af te leiden van de onzekerheden van de burgeroorlog, ontwikkelde zich een koortsachtige activiteit die zich ondermeer uitdrukte in het verwerven van luxeartikelen en het zoeken naar opwinding. De Japanners deden aan piraterij omdat de officiële handel hun behoeften niet bevredigde. De zogenaamde Wakō (倭寇) teisterden de Oost-Aziatische kusten. Dit had echter tot gevolg dat China als strafmaatregel de officiële handel stop zette. Dit was een behoorlijke tegenslag voor de Japanners. De relaties met China waren altijd lucratief geweest. Dit speelde echter in het voordeel van de Portugezen. Zij fungeerden namelijk als tussenpersoon in de handel met China. Slechts een maal per jaar voeren ze vanuit China naar Japan met slechts een kraak, een groot schip uit die tijd. Het schip had vooral Chinese goederen (zijde en porselein) aan boord. De Portugezen verkochten de rechten op het schip aan de hoogste bieder in Japan. De zeldzaamheid van de handelstocht maakte die rechten natuurlijk heel begeerd en waren zonder twijfel bijzonder lucratief voor de Portugezen. In het jaar 1638 werd dit verboden onder het mom dat op de schepen priesters meegesmokkeld werden. De Portugezen verloren ook stilaan hun monopolie op de handel met Japan. De Spanjaarden en later ook de Nederlanders en de Engelsen kwamen zich moeien met de veelbelovende handel in en rond Japan. De Europeanen brachten ook zelf nieuwigheden mee: een nieuw schrift, tabak, kaartspellen, brillen, atlassen, kompassen… Deze voorwerpen werden erg populair en modieus. Sommige hooggeplaatsten gingen zich zelfs Portugees kleden.
De burgeroorlog
De burgeroorlog ging gepaard met het neerhalen van de gevestigde orde. Het is zo dat in dergelijke crisistijden volkeren open staan voor verandering. De Europeanen hebben vaak misbruik gemaakt van die kennis in tijden van kolonisatie. Ze sloten verbonden met stammen of bepaalde bevolkingsgroepen en boden militaire steun om op een makkelijke manier meester te worden van het te koloniseren land. Kijken we bijvoorbeeld naar de Indianenoorlogen en uitroeiingen in Amerika. Ook de Japanners waren op dat vlak niet anders. In 1543 waren enkele machtige feodale landheren, daimyō (大名) genaamd, aan het strijden voor de absolute macht. De keizer keek machteloos toe. Hij had al lang niets meer te zeggen in zijn rijk en de Shōgun, de militaire leider van Japan, kon geen autoriteit meer uitoefenen op zijn vazallen. Op dat kritieke moment arriveerden de Portugezen in Tanegashima met hun machtige schepen en potente wapens. Deze turbulente tijden, verschaften hen een gunstige positie. Ze konden immers de kant van de ene of de andere heer kiezen en zo een enorme invloed uitoefenen op de uitkomst van de burgeroorlog. Niet zozeer door manschappen te leveren, daarvoor waren ze niet talrijk genoeg, maar wel door navigatietechnieken aan te leren en vuurwapens te verschaffen. De Japanners waren daarover tot dan toe nog volledig onwetend.
Nobunaga profiteert van de Westerse technologie
Oda Nobunaga (織田 信長) was een van die daimyō die om de macht streed. Zoals hierboven vernoemd, hebben vuurwapens een grote impact gehad op de Japanse burgeroorlog. De Japanse krijgerklasse erkende dat vuurwapens heel krachtig waren, maar beschouwde ze niettemin als minderwaardig. Hun authentieke wapens waren eervoller en waardiger. Toen Nobunaga in 1568 naar de macht greep, kon hem dat blijkbaar weinig schelen. Hij was via handel met Portugese kooplieden aan behoorlijke aantallen vuurwapens gekomen en zag in hoe hij hiermee makkelijker zijn machtsplannen kon verwezenlijken. Hij werd degene die uiteindelijk als eerste de macht verwierf om Japan te verenigen. In tegenstelling tot zijn opvolgers ondernam hij geen stappen tegen of in het voordeel van de Europeanen. Nobunaga is immers vroeg van het toneel verdwenen (in 1582). Hij pleegde rituele zelfmoord[1] toen hij werd overvallen door een wrokkige vazal.
Hideyoshi wantrouwt de christenen
Toyotomi Hideyoshi (豊臣秀吉) nam de touwtjes in handen nadat Oda Nobunaga gestorven was. Hij was een despoot die absolute macht begeerde en alle bedreigingen uitschakelde. In tegenstelling tot het Boeddhisme, dat hij in bescherming nam, vormde het christendom volgens hem een bedreiging. Hideyoshi had het christendom in eerste instantie getolereerd omdat het samenhing met de florerende handel die de Japanners ondertussen hadden opgebouwd met de Portugezen en ook de Spanjaarden die hun weg intussen naar Oost-Azië hadden gevonden. Ook waren enkele van zijn belangrijke generaals bekeerd tot het katholieke geloof. De christenen geloofden echter dat hun enige heer God was en luisterden naar alles wat hun priesters hen vertelden. De Europeanen, vooral de clerus, vergaarden ook te veel macht over de christelijke daimyō en beïnvloedden hun beslissingen. Verder geloofde hij dat de Westerse koningen door middel van het christendom Japan wilden veroveren. Hideyoshi kon het ook moeilijk verkroppen dat Nagasaki met zijn bloeiende handel eigendom was van de Jezuïeten. Hij verbood de missionering en confisqueerde de gronden van Nagasaki. Toen Spaanse zeelui zijn vermoedden dat de Nanban Japan wilden veroveren bevestigden, werd het anti-christen beleid nog strenger en werden betrapte missionarissen en wie hen hielp ter dood veroordeeld. De handel mocht wel blijven. De christenen bleven echter ondergronds verder werken. De nieuwe, christelijke moraal vond dus toch nog zijn weg naar vele mensen en wees op enkele inhumane gebruiken in de Japanse samenleving en probeerde die te veranderen. Ze voerden het begrip naastenliefde in en brachten dit onder andere in praktijk met de bouw van weeshuizen en andere liefdadige projecten. De interesse was niet wederzijds. De Europeanen negeerden alle goeie kanten van de Japanse cultuur en noemde deze slechts heidens.
Tokugawa’s tweepolige beleid
Open voor externe verrijking
Toen Tokugawa Ieyasu (徳川家康) na Hideyoshi’s dood de macht greep waren de machtsverhoudingen in Europa onderhand ook enorm veranderd. Het politiek-economische zwaartepunt was van het zuiden naar het noorden verschoven. Spanje en Portugal verloren aan belang en Engeland en de Verenigde Provinciën[2] zwaaiden nu de plak. Beiden richtten ze een Oost-Indische compagnie op en namen stilaan de handel in het verre Oosten van de Iberiërs over. In 1600 strandde het eerste Nederlandse karveel “De Liefde” in Japan. Aan boord waren William Adams, Engelsman, en Jan Joosten, Nederlander. Zij werden door Tokugawa in dienst genomen als raadgevers. Adams en Joosten moesten hem adviseren inzake zijn buitenlands beleid en waren zijn tussenpersonen voor de handel met Engeland en de Verenigde Provinciën. Dit is heel opmerkelijk; twee gaijin (外人), buitenlanders, die in zo'n hoge kringen werden opgenomen. William Adams werd zelfs ingelijfd in de Samurai-klasse, dit is de Japanse adel. Dit was zowat onmogelijk in de gesloten, hiërarchische Japanse maatshappij van toen. In 1609 en 1613 kwamen opnieuw respectievelijk een Nederlands en een Engels schip aan in Hirado om daar een handelsfactorij te openen. De Engelsen gaven na verloop van tijd de handel op, omdat deze voor hen niet rendabel genoeg was. Zo verwierven de Nederlanders de beste handelsrelatie met Japan.
Japan was niet altijd passief in zijn buitenlandse betrekkingen. Tokugawa stimuleerde de handel aan de hand van het vermiljoenzegel. Dit waren vergunningen voor Japanse schepen om handel te gaan drijven. Hun manier van “handel” leek echter meer piraterij dan eerlijke handel. Verder had de naar buiten gerichte mentaliteit nog een opmerkelijk gevolg. In dezelfde paar decennia emigreerden ongeveer 70 000 Japanners naar het buitenland. Ze stichten er kolonies, Nihon-machi (日本町). De belangrijkste waren San Miguel in Manila, Phom-Penh in Cambodja en Ayuthia in Siam. Heel indrukwekkend was ook de expeditie van Hasekura Tsunenaga, ook Hasekura Rokuemon genoemd. In 1613 stak hij de stille oceaan over naar Mexico, vanwaar hij op een Spaans galjoen verder voer naar Spanje en Rome. Hij wilde een handelsroute openen tussen Japan en Mexico. Toen hij echter terugkeerde in Japan was de interesse in het buitenland helemaal verdwenen. Dit staaltje van Japanse bravoure was enkel mogelijk door de scheepvaartkunsten die de Japanners geleerd hadden van de Portugezen. Zij leerden via hen om goeie schepen te maken en te navigeren. Kompas, zeekaarten en andere instrumenten zijn dus deel van het Europese nalatenschap.
Xenofobie
Ieyasu had de kerstening in zijn land getolereerd om de handel aan te moedigen. Als gevolg daarvan kende het christendom een enorme groei (ongeveer 700 000 bekeerlingen). De Jezuïeten hadden een school op het eiland Amakusa, waar ze priesters opleidden. Ze drukten boeken over de katholieke doctrine en hadden een grote invloed op de ontwikkelingen van de wetenschap. Dit verontruste de Shōgun. Zijn regering was immers opgesteld om de kans op een opstand zo klein mogelijk te maken. De snelle expansie van een vreemde religie, die rechtsreeks kritiek uitoefende op het wezen van de Japanse samenleving[3], en een cultuur die zo machtig en bedreigend was, begon opeens weer een probleem te worden. Ieyasu merkte ook op dat de Nederlanders en de Engelsen, die toen ook al protestants waren, helemaal niet geïnteresseerd waren in het bekeren van Japanners. Hij besefte dat de katholieke missionering géén noodzakelijk kwaad was om handel te kunnen drijven met de Europeanen. Tokugawa verbood daarom de missionering en verkoos de handel met de protestantse Nederlanders en Engelsen. Hij verbood ook de buitenlandse handel die zijn regering niet kon controleren, omdat andere machtige heren misschien te machtig konden worden door zich ermee te verrijken. Enkel de handel in Nagasaki was nog toegelaten en stond onder de rechtstreekse controle van het Shōgunaat.
Sakoku 鎖国: het isolement
De vrees voor de te grote invloed van de Westerlingen groeide en de beperkingen op de handel werden strenger en strenger. In 1637 vond de Shimabara no ran (島原の乱) plaats: een opstand die de sociaal-economische problemen aan de kaak stelde. Het Tokugawa-regime bestempelde deze echter als een christelijke rebellie en sprak een banvloek uit over het christelijke geloof. Een bloedige christenvervolging volgde. Op vlak van handel kregen in 1639 de Portugezen een verbod om nog Japanse havens aan te doen en in 1641 moesten de Nederlanders hun handelsfactorij sluiten en mochten ze enkel nog vanuit Deshima (出島) opereren. Deshima was een kunstmatig eiland in de baai van Nagasaki. Hiermee werd de Westerse invloed niet volledig buiten gesloten, maar Japan had enkel nog contact met de buitenwereld via de Nederlanders op Deshima. Eén keer per jaar brachten zij namelijk schriftelijk verslag uit over de situatie in de rest van de wereld. Japan bleef deze afsluiting - Sakoku is de Japanse term - volhouden tot in 1853, toen ze onder bedreiging van de Amerikaanse Commodore Perry verplicht werden om handel te drijven met de Verenigde staten.
Voetnoten
- ↑ Vroeger pleegden samurai, de Japanse adel, soms rituele zelfmoord om zichzelf voor eerverlies te behoeden of omdat het hen werd opgedragen door hun meester. De Japanse term is Seppuku, maar het fenomeen is meer bekend onder de naam Harakiri. Seppuku werd beschouwd als een heel eervolle manier om te sterven.
- ↑ "De Verenigde Provinciën" of "De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden" was de naam van de republiek die in 1581 ontstond tijdens de Tachtigjarige Oorlog op het grondgebied van wat nu ongeveer Nederland is. Het einde valt samen met de inval van de Franse troepen in 1794.
- ↑ De christenen erkenden slechts één god, keurden zelfmoord, polygamie en het "doodsethos" van de samurai af (zie voetnoot 1). - Prof. Willy Vande Walle in "Geschiedenis van Japan tot 1868" (zie bronnen)
Interessante Tips en Links
Artikels die meer info verschaffen over enkele verwante onderwerpen:
Vroegchristelijke betrekkingen in Japan
Het Christendom tijdens het Edo-tijdperk
Nanban - Engelstalig artikel over de Nanban, de zuiderse barbaren.
De befaamde roman "Shōgun" van James Clavell is een semi-fictief verhaal. Er zitten veel historisch correcte, Japanse elementen in verwerkt die samen een goed idee vormen over de cultuurbotsing tussen de Japanse en de Europese wereld. Er is ook een gelijknamige tv-serie van gemaakt.
Bronnen
Bronnen zijn alfabetisch geordend volgens titel. Lidwoorden werden genegeerd.
Vande Walle, Willy, Geschiedenis van Japan tot 1868. cursus gedoceerd in het kader van het vak 'Geschiedenis van Japan tot 1868', Leuven: Katholieke Universiteit Leuven, 2006
Morris-Suzuki, Tessa, A History of Japanese Economic Thought. London, New York: Routledge, 1991
Hellemans, Karel, Inleiding tot de Japanse cultuur. cursus gedoceerd in het kader van het vak 'Inleiding tot de Japanse cultuur', Leuven: Katholieke Universiteit Leuven, 2006
Sansom, G.B., The Western World and Japan. A Study in the Interaction of European and Asiatic Cultures. Rutland, Vermont, Tōkyō: Charles E. Tuttle Company, 1977
Internet
Verscheidene auteurs, Dejima. en.wikipedia.org/wiki/Dejima
Anonieme medewerker(s) in opdracht van de stad Nagasaki, Dejima Comes Back to Life. www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/dejima/en/prologue.html
Anonieme medewerker(s), Japan. www.worldstatesmen.org/Japan.htm#Dejima
Verscheidene auteurs van Engelstalig Wikipedia-artikel over Nanban, Nanban Trade. en.wikipedia.org/wiki/Nanban
