Chikamatsu Monzaemon

Uit GeschiedenisJapan
Ga naar: navigatie, zoeken
Portret van Chikamatsu Monzaemon met zijn Jisei boven geschreven.

Chikamatsu Monzaemon (近松門左衛門)(geboorte naam: Sugimori Nobumori (杉森 信盛), 1653-1725) is een bekende Jōruri (浄瑠璃) schrijver uit de Edo-periode (江戸時代). Hij wordt ook wel eens de Shakespeare van Japan genoemd. Met het bekende stuk 'De dubbele zelfmoord in Sonezaki' (曽根崎心中) bracht hij een verandering in de literatuur op gang. Monzaemon heeft naar schatting zo'n 160 stukken geschreven voor het poppen-en (文楽) kabuki (歌舞伎) theater in die tijd.


1ste periode: leerling en volgeling

Stamboom

Over Chikamatsu's geboorteplaats en zijn jeugdjaren is niet veel geweten. Er zijn ook verschillende theorieën over zijn stamboom. Eén hiervan is die vermeld in the 'Dictionary of Japanese Literature'. Hierin is wordt vermeld dat hij een nakomeling zou zijn van Sugimori, een machtige samoerai (侍) familie uit Ōsaka (大阪). Een van zijn verre voorvaderen zou een zekere Sanjo Sanmi Chujo Sanetsugu zijn. Ichibei Nobushige Sugimori, een voorvader van de 5de generatie was een volgeling van de machtige Japanse minister van oorlog Hideyoshi. Nobushige Sugimori's tweede zoon genaamd Nobuyoshi was Chikamatsu's vader. Deze diende Echizen Saisho maar werd later een rōnin (浪人) (meesterloze samoerai). Hij had 3 zonen. De oudste was Tomoyoshi die een volgeling werd van Oda Nagayori (織田長頼). De jongste zoon was Koretsune (惟常) die door Hirai Jian, Nagayori's persoonlijke dokter geadopteerd werd en later zijn taak overnam. De middelste zoon was Nobumori die later de naam Chikamatsu aannam.

Hoewel Chikamatsu een afstammeling was van een samoerai familie zwoer hij de militaire kant hiervan af. Wel hield hij nauw contact met de aristocratische families die hij in zijn jeugd gediend had.

Zijn jeugd

Chikamatsu werd in 1653 in de Sugimori, een machtige samoerai familie geboren. Er zijn echter verschillende theorieën over zijn geboorteplaats. Eén van de mogelijke plaatsen zou de Echizen provincie zijn. Andere mogelijkheden zijn Hagi en de Nagoto provincies. Ergens in zijn tienerjaren verhuisde zijn familie naar Kyōto, waar zijn vader de Daimyō Matsudaira (松平大名) als arts bijstond.

Chikamatsu zelf diende in zijn jeugdjaren enkele aristocratische families waarvan sommige nauw met de keizerlijke familie verbonden waren. Dit is af te leiden van een stuk uit zijn jisei (辞世)[1]. Een passage hieruit luid:

" I was born of a warrior's family, but severing my connection with the soldier class,I served more than one noble house."[2]

In 1671 publiceerde Yamada Gerin (山田げりん ?) de gedichtenbundel Takaragura (多歌羅久良). Hierin werd het eerste werk van de toenmalige 18 jaar oude Chikamatsu genaamd Haiku (俳句) in opgenomen.

Klassieke studies

Na enkele jaren als page gewerkt te hebben verliet hij zijn ouderlijk huis rond de leeftijd van 19 jaar om de boeddhistische leer en gewoonten te gaan bestuderen. Dit deed hij waarschijnlijk in de Chikamatsu tempel (近松寺) in de provincie Ōmi (近江国). Dit in de veronderstelling dat hij zich naar deze tempel genoemd heeft. Hoewel dit waarschijnlijk voor een langere tijd bedoeld was, verliet hij de tempel terug vrij snel. De reden hiervoor zou kunnen zijn dat kort na zijn aankomst één van de priesters geëxecuteerd werd wegens een misdaad die deze gepleegd had. Hierna zou hij een korte tijd bij zijn broer in Kyōto (京都) gelogeerd hebben.

Aanleiding tot interesse in de theaterwereld

De biograaf professor Fujii schrijft dat Chikamatsu hierna in dienst trad bij een aristocratische familie ergens in de provincie Ichijō (一条 ?). Hier zou hij voor het eerst kennis gemaakt hebben met de klassieke Nō-stukken (能) en hun voorgeschiedenis.

In een oud document, genaamd Okinagusa (翁草) wordt vermeld dat Chikamatsu voor een zekere aristocraat genaamd Ogimachi (荻町 ?) als page gewerkt zou hebben. Hij was een poëet die Jōruri stukken schreef voor de bekende Jōruri declamator Uji Kaga (宇治加賀 ?). Als page moest hij dikwijls boodschappen brengen naar Uji Kaga. Doordat hij al eerder bewezen had dat hij talent voor schrijven had hielp hij zijn meester soms bij het schrijven van jōruri stukken.

Rond deze tijd werd hij ook een helper in het Miyaki Mandayū-Za (都万太夫座)(kabuki theater) te Kyōto. Hier hielp hij met het herstellen van de eigendommen van het theater tot het openen en sluiten van de acts.

Door zijn samoerai afkomst en door het feit dat hij aristocratische families met nauwe banden aan de keizerlijke familie gediend had bezat hij niet alleen de achtergrond, kennis en gewoontes van de aristocratie. Ook kende hij de etiquette, tradities aan het hof en de klassieke nō-stukken. Niet te vergeten had hij ook een redelijke kennis van het Boeddhisme. Dit samengenomen met het feit dat hij in contact kwam met het theater hebben hem allemaal gestimuleerd en zijn interesse gewekt in de theaterwereld.

2de periode: zijn carrière als kabuki schrijver

Chikamatsu vond materiaal voor zijn drama's in elk deel van het leven: de dagelijkse voorvallen, elk afzonderlijk werden door hem in één verhaal geweven.

In 1677 op 25 jarige leeftijd deed Chikamatsu zijn debuut als Kabuki schrijver met het toneelstuk De kwade geest van jufrouw Wisteria (?). Dit toneelstuk werd opgevoerd in het Kabuki theater te Kyōto door de grote realistische acteur Sakata Tōjūrō (坂田藤十郎). Het stuk was een groot succes. Toeschouwers riepen de zin: "Monzaemon, Mozaemon". Helaas is dit stuk verdwenen.

Zijn samenwerking met Sakata Tōjūrō

Portret van Chikamatsu Monzaemon.

Sakata Tōjūrō (1645 - 1704/09) is de oprichter van de realistische school. Zijn vader had een theater in Kyōto. Hij is de meest representatieve acteur van de Ōsaka en Kyōto voor de hele Genroku (元禄) periode[3]. Hij was vooral bekend om zijn yatsushigoto (俏し事) stijl en als beste tachiyaku (立ち役)(romantische held). Hij was vele jaren de ster in het Miyako Mandayū-Za theater waar hij optrad. Hij voelde zich het best in een handelaars rol, dit in vergelijking tot de rollen van de aristocratie.

De samenwerking van deze 2 personen begon met de opvoering van het stuk Inzaemon, de geliefde van Yugiri (?). Het originele stuk was slechts 1 act. Chikamatsu nam het stuk onder handen en vormde het om tot een echt meesterwerk genaamd Yugiri en Izaemon. Het stuk werd in Kyōto opgevoerd en Izaemon werd vertolkt door Sakata. Chikamatsu schreef tot 1704 kabuki stukken voor het gezelschap van Tōjūrō waarbij hij af en toe ook nog een jōruri stuk schreef. Hoeveel stukken hij juist geschreven heeft gedurende deze periode van zijn leven is niet gekend. Men kan wel vaststellen dat de meeste voor het gezelschap van Tōjūrō waren.

Hoewel hij in die periode vooral stukken voor het gezelschap van Tōjūrō schreef begon hij steeds meer jōruri ballades te schrijven. Dit dan vooral voor de bekende declamators zoals Uji Kaga, maar vooral voor Takemoto Gidayū (竹本義太夫 ?). Het jōruri theater (poppentheater) won stilaan aan populariteit en zo kwam het wel eens dat kabuki stukken werden omgevormd zodat ze als jōruri stuk konden doorgaan. Chikamatsu zelf nam regelmatig mindere stukken van andere auteurs onderhanden en hervormde deze tot een meesterwerk.

Waarheidsgetrouwe stukken

Het publiek waarvoor Chikamatsu in zijn tijd schreef was verschillend. In deze tijd nam de macht van de handelaars klasse toe en ook het aanzien van mensen uit steden zoals Ōsaka en Kyōto. Net als de middenklasse wilden zij vermaakt worden, maar niet met kinderachtige shows zoals acrobaten. Voor deze redenen creëerde Chikamatsu een vorm van toneel die een weerspiegeling was van het echte dagelijkse leven. Hij trad in de voetsporen van de schrijver Saikaku die hem hierin al was voorgegaan.

Chikamatsu verliet langzaam de oude vormen van jōruri en ontwierp een meer dramatische stijl. Hierin waren de dialogen soepeler en werden naargelang de situatie sneller of trager gesproken.

3de periode: carrière als jōruri schrijver

Tijdens de regeerperiode van de shōgun (将軍) Tokugawa Tsunayoshi (徳川綱吉)(1680-1709) bereikte de ontwikkeling van Japanse kunst zijn hoogtepunt, en dit dat vooral in Edo. Een deel van deze periode, 1688 tot 1709 werd ook wel de Genroku periode genoemd. Gedurende deze tijd was Edo gegroeid tot de stad van culturele beweging, terwijl dit in Kyōto steeds meer afnam.

Zo nam de populariteit van het kabuki theater in Edo toe ten nadele van het kabuki theater in Kyōto. Dit in tegenstelling tot het bunraku (jōruri) dat zich door Gidayū al van Kyōto naar Ōsaka had verlengd. Hier werd het steeds populairder. Chikamatsu had door zijn hele carrière zich snel aangepast aan de veranderingen die plaatsvonden in de theaterwereld. Ook nu deed hij dit. Doordat de invloed van Tōjūrō in het kabuki theater in Kyōto achteruit ging besloot Chikamatsu te verhuizen naar Ōsaka waar hij nauwer kon samenwerken met Gidayū.

Een reden waarom hij zich meer ging richten op jōruri zou waarschijnlijk zijn doordat bij kabuki de acteurs zich niet altijd aan het script hielden waardoor Chikamatsu's schrijvers talent niet goed naar voor kwam. Dit in tegenstelling tot jōruri waar de acteurs zich wel aan het script hielden.

Samenwerking met Takemoto Gidayū

Gidayū's echte naam was Gorobei Ridayu. Hij was geboren in het jaar 1660. Chikamatsu kwam voor het eerst in contact met Gidayū toen hij volop bezig was naam te maken in het schrijven van kabuki stukken in Kyōto. In die tijd kwam hij in contact met grote jōruri declamators zoals Uji Kaga en Inoue Harima. Imizu Rihei, de beste pupil van Harima (播磨) had Gidayū onder zich als leerjongen. Het talent van Gidayū viel Uji Kaga al snel op en hij nam hem als zijn pupil onder zijn vleugels. Op dat ogenblik was hij slechts 3 jaar ouder dan Chikamatsu. Ze werden vrienden in Kyōto. Op 23 jarige leeftijd richtte hij het theater Takemoto-Za (竹本座) op. Zijn partners waren de grote samisen[4] speler Ozaki Genemon (尾崎げねもん) en de financierder Takeya Shōbei (竹屋翔米). Het theater opende voor het eerst zijn deuren in 1684.

Terwijl Chikamatsu kabuki stukken schreef voor het gezelschap van Tōjūrō, schreef hij ook al enkele jōruri ballades voor het theater van Gidayū. In het jaar 1703 toen hij Ōsaka bezocht werd hij voorzien van materiaal voor zijn eerste jōruri stuk dat hij schreef in Ōsaka. Dit is het bekende stuk Sonezake Shinju (de dubbele zelfmoord bij Sonezake) die gebaseerd is op waargebeurde feiten. Het stuk werd in het theater van Gidayū opgevoerd en was een denderend succes.

Het jaar hierna besloot Gidayū om uit het Jōruri leven te stappen en als priester boeddha te aanbidden en te bidden voor het welzijn van zijn ziel. Hoewel hij later zijn resterende jaren toch aan de jōruri kunst gaf door het aandringen van zijn studenten. Takeda Izumo (竹田 出雲) verlichtte zijn last door de zakelijke kant over te nemen tegen een riant bedrag.

Chikamatsu die het jaar daarop naar Ōsaka verhuisde bleef voor de volgende 15 jaar jōruri stukken schrijven voor zijn collega Gidayū. Deze stukken hun succes brachten hem nog meer faam. De meest opmerkelijke stukken van deze periode zijn The snowwoman and five battledores", "The courtesan's frankincense", "Jamba Yosaku en nog enkele anderen.

Zijn laatste dagen

Grafzerk van Chikamatsu Monzaemon bij de Kōsai-ji tempel.

Tegen deze periode was Chikamatsu al een oud man wiens geest ongetwijfeld nog altijd even briljant was. Hoewel zijn laatste jōruri stuk toonde zijn zwanenzang te zijn. Het stuk was genaamd The tethered steed (関八州繋馬)(het vastgebonden ros). Het bon vuur dat men elk jaar op 16 juli aansteekt op de berg Higashiyama in Kyōto was in het verhaal opgenomen. Dit bon vuur had als doel de zielen van de overledenen naar het hiernamaals te leiden. Tijdens de voorstelling van dit stuk verspreidde het gerucht dat Ōsaka zou platbranden. Raar genoeg brandde in maart het grootste deel van Ōsaka ook af. De brand woedde zo'n 30 uur en er waren zo'n 300 doden. Hierdoor werd het stuk niet alleen van de planken gehaald ook werd het voor altijd verbannen van zowel het gewone als het poppentheater.

Tegen de tijd dat dit gebeurde was Chikamatsu al verzwakt. Hij ging zienderogen achteruit en zou misschien getroffen geweest zijn door een ziekte. Nadat hij zich door de zomer gesleept had, blies hij op 22 november 1724 zijn laatste adem uit. Hij had toen de gevorderde leeftijd van 72 jaar.

Bekende stukken

Battles of the coxinga

Het is een jōruri stuk geschreven door Chikamatsu en voor het eerst op gevoerd op 26 november 1715 in Ōsaka. Dit stuk wordt gezien als zijn beste stuk. De Japanse Titel is 国姓爺合戦, Kokusen'ya Kassen.

Dit stuk vertelt het verhaal van de invasie van China nadat de Chinese keizer geweigerd had om zijn favoriete concubine af te staan aan de Mongoolse koning als teken van vriendschap. Een Chinese minister die zijn keizer heeft verraden geeft het teken tot invasie door zijn eigen ogen uit te steken met een dolk. Maar een Chinese generaal genaamd Go Sankei (呉三桂) kan op wonderbaarlijke wijze met slechts een handvol mannen de invasie neerslaan. Helaas niet voordat de mannen van het Mongoolse leger tijdens de strijd de Chinese keizer onthoofden en zijn concubine gevangen nemen. Go Sankei slaagt erin de concubine die zwanger is van de keizer te bevrijden. Helaas wordt zij wat later door een kogel geraakt waardoor de generaal gedowngen wordt om in de menigte een keizersnede moet doen. Hierna offert hij zijn eigen kind aan het Mongoolse leger om hen te laten geloven dat dit het kind van de keizer is.[5]

The love suicide at Amijima

Dit is een huiselijk jōruri stuk geschreven door Chikamatsu en voor het eerst opgevoerd op 3 januari 1721. Men gelooft dat dit stuk net zoals de dubbele zelfmoord bij Sonezaki gebaseerd is op waargebeurde feiten, hoewel hier geen bewijs van terug te vinden is. De Japanse naam is Shinjū Ten no Amijima (心中天網島).

Het stuk gaat over 2 geliefden die niet samen kunnen zijn door zowel hun sociale status als de politieke situatie in die periode. Ze zijn zo verliefd op elkaar dat ze om toch samen te kunnen zijn uiteindelijk samen zelfmoord plegen.

Voetnoten

  1. Jisei[1]
  2. KIRKWOORD, K.,Renaissance in Japan,1970.
  3. Deze periode word gezien als " the golden age" van de Edo periode. De vorige 100 jaar van vrede en afsluiting hadden in Japan gezorgd voor een vrij stabiele economie. Zie Genroku[2] voor meer informatie.
  4. Een traditioneel Japans snaarinstrument, met drie snaren. Afkomstig uit de 16de eeuw.
  5. Chikamatsu Monzaemon[3]

Bronnen

  • KEENE, D., Major plays of Chikamatsu,1961.
  • KAWATAKE, T., A History of Japanese Theater II,1971.
  • KIRKWOORD, K.,Renaissance in Japan,1970.
  • DUPRIX, N., Kunst is de enge ruimte tussen het reële en het irreële : Chikamatsu Monzaemon (1653-1724), 1995.
  • Masterpieces of Chikamatsu Monzaemon[4]
  • Washburn University[5], Kansas, 2000-2010.
  • SUIZE, Y.[6], 10.03.2010.
  • CHIKAMATSU MONZAEMON I[7]